Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ viễn thám trong giám sát tài nguyên nước

Ngày 04/9/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Thông tư số 35/2026/TT-BNNMT quy định định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát mực nước lưu vực sông bằng công nghệ viễn thám. Đây là bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện cơ sở pháp lý, kỹ thuật phục vụ ứng dụng công nghệ hiện đại vào quản lý, giám sát tài nguyên nước, góp phần nâng cao năng lực quản trị và bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.

Công nghệ viễn thám (nguồn: Internet)

Theo quy định mới, định mức kinh tế - kỹ thuật được xây dựng cho toàn bộ quá trình thực hiện nhiệm vụ giám sát mực nước lưu vực sông bằng công nghệ viễn thám, bao gồm các nhóm yếu tố về nhân lực, máy móc, thiết bị, dụng cụ, vật liệu và năng lượng cần thiết trong quá trình triển khai. Việc xác lập đầy đủ các thành phần chi phí nhằm bảo đảm cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc tổ chức thực hiện các nhiệm vụ giám sát, đồng thời từng bước chuẩn hóa phương pháp xác định nguồn lực cần thiết trong ứng dụng công nghệ viễn thám vào quản lý tài nguyên nước.

Định mức kinh tế - kỹ thuật là cơ sở quan trọng để các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức và cá nhân có liên quan xác định chi phí, lập dự toán, phân bổ và sử dụng nguồn lực phù hợp với yêu cầu của từng nhiệm vụ. Đồng thời, định mức cũng tạo căn cứ cho việc tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát và nghiệm thu sản phẩm, góp phần nâng cao tính minh bạch, thống nhất và hiệu quả trong quản lý kinh phí đối với các hoạt động giám sát nguồn nước.

Việc áp dụng công nghệ viễn thám trong giám sát mực nước lưu vực sông có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh nhu cầu theo dõi diễn biến tài nguyên nước ngày càng gia tăng. Thông qua việc khai thác dữ liệu viễn thám kết hợp với các nguồn dữ liệu quan trắc và cơ sở dữ liệu chuyên ngành, cơ quan quản lý có thể tăng cường khả năng theo dõi diễn biến mực nước trên phạm vi rộng, hỗ trợ đánh giá hiện trạng, phát hiện những biến động bất thường và cung cấp thông tin phục vụ công tác quản lý, điều hành tài nguyên nước.

Việc xây dựng định mức cũng góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực tài nguyên nước, tạo điều kiện để các công nghệ mới được ứng dụng theo hướng đồng bộ, có quy trình và có cơ sở xác định nguồn lực. Đây là bước cần thiết để từng bước hình thành hệ thống giám sát tài nguyên nước hiện đại, dựa trên dữ liệu, công nghệ và khả năng phân tích, dự báo, qua đó hỗ trợ tốt hơn yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên nước và thích ứng với tác động của biến đổi khí hậu.

Điểm đáng chú ý là công nghệ viễn thám cho phép mở rộng phạm vi quan sát nguồn nước trên diện rộng, bổ sung hiệu quả cho hệ thống quan trắc truyền thống. Quy trình kỹ thuật được quy định bao gồm thu thập, nhập dữ liệu; xác định tọa độ trị đo cao vệ tinh; xác định vị trí trạm ảo; tính toán độ cao mực nước; chiết tách dữ liệu mặt nước; xác định mực nước trung bình và độ chính xác, qua đó theo dõi biến động mực nước trên các lưu vực sông.

Việc đưa viễn thám vào giám sát tài nguyên nước có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nguồn nước chịu tác động ngày càng lớn của biến đổi khí hậu, thay đổi chế độ dòng chảy, khai thác sử dụng nước và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội. Dữ liệu viễn thám có thể góp phần cung cấp thông tin kịp thời về diễn biến mực nước, hỗ trợ cơ quan quản lý trong dự báo, cảnh báo và điều hành khai thác, sử dụng tài nguyên nước theo lưu vực.

Đáng chú ý, định hướng này không chỉ mang ý nghĩa về mặt kỹ thuật mà còn tạo nền tảng để đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên nước. Khi dữ liệu viễn thám được kết nối với các hệ thống quan trắc tự động, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước, bản đồ số và các công cụ phân tích dữ liệu, cơ quan quản lý có thể từng bước hình thành hệ thống giám sát nguồn nước theo thời gian gần thực, phục vụ tốt hơn công tác quy hoạch, điều hòa, phân phối và bảo vệ nguồn nước.

Trong bối cảnh nhiều lưu vực sông có nguy cơ xuất hiện lũ trong tháng 9, trong khi nguồn nước tại một số khu vực vẫn có khả năng thiếu hụt so với mức trung bình nhiều năm, việc tăng cường các công cụ giám sát hiện đại có ý nghĩa thiết thực đối với công tác quản lý, điều hành tài nguyên nước. Theo dự báo, trong tháng 9/2026, trên nhiều lưu vực sông có khả năng xuất hiện từ 1–2 đợt lũ; tuy nhiên, diễn biến nguồn nước giữa các khu vực được dự báo không đồng nhất do phụ thuộc vào lượng mưa, tình hình điều tiết của các hồ chứa, khả năng bổ cập nguồn nước và đặc điểm dòng chảy của từng lưu vực.

Sự đan xen giữa nguy cơ lũ và khả năng thiếu hụt nguồn nước tại các khu vực khác nhau cho thấy yêu cầu quản lý tài nguyên nước cần được thực hiện linh hoạt, chủ động và dựa trên thông tin cập nhật theo thời gian. Việc theo dõi thường xuyên diễn biến mực nước, lưu lượng dòng chảy, lượng mưa và tình trạng khai thác, sử dụng nước sẽ giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở để đánh giá khả năng cung cấp nước, chủ động điều tiết nguồn nước và đưa ra các phương án ứng phó phù hợp với từng lưu vực.

Trong điều kiện đó, việc ứng dụng công nghệ viễn thám kết hợp với dữ liệu quan trắc truyền thống và các hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu chuyên ngành có thể hỗ trợ mở rộng phạm vi giám sát, nâng cao khả năng cập nhật diễn biến nguồn nước và phát hiện sớm những thay đổi bất thường. Đây cũng là cơ sở để tăng cường năng lực dự báo, cảnh báo các nguy cơ liên quan đến lũ, hạn hán, thiếu nước và các hiện tượng cực đoan, góp phần giảm thiểu thiệt hại và nâng cao hiệu quả điều hành tài nguyên nước.

Việc tăng cường giám sát trong giai đoạn này không chỉ phục vụ yêu cầu ứng phó trước mắt với diễn biến lũ, mưa lớn và thiếu nước mà còn góp phần hình thành phương thức quản lý tài nguyên nước dựa trên dữ liệu, công nghệ và khả năng dự báo. Qua đó, cơ quan quản lý có thể chủ động hơn trong phân bổ, điều hòa nguồn nước giữa các mục đích sử dụng, đồng thời bảo đảm yêu cầu phòng, chống thiên tai, bảo vệ hệ sinh thái và an ninh nguồn nước trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Có thể thấy, việc ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật giám sát mực nước bằng công nghệ viễn thám là bước cụ thể hóa quá trình chuyển đổi từ phương thức quản lý dựa chủ yếu vào quan trắc truyền thống sang mô hình quản trị tài nguyên nước dựa trên dữ liệu và công nghệ. Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh nguồn nước trong dài hạn.

Thông tư số 35/2026/TT-BNNMT sẽ có hiệu lực từ ngày 12/10/2026, tạo cơ sở để các cơ quan, đơn vị từng bước triển khai thống nhất các nhiệm vụ giám sát mực nước lưu vực sông bằng công nghệ viễn thám trên phạm vi cả nước.

Phùng Tiến tổng hợp tin bài./.