Trong quá trình đó, mỹ thuật giữ vai trò đặc biệt như một “ngôn ngữ không lời”, có khả năng truyền tải thông điệp văn hóa, lịch sử và bản sắc một cách trực quan, sâu sắc và vượt qua rào cản ngôn ngữ. Đối với du lịch văn hóa, mỹ thuật không chỉ là đối tượng tham quan hay thưởng lãm, mà còn là phương tiện giao tiếp thẩm mỹ, giúp du khách “đọc” và “hiểu” tinh thần của một vùng đất thông qua hình ảnh, màu sắc, đường nét và hình khối.

Về phương diện lý luận, mỹ thuật bao gồm các loại hình nghệ thuật thị giác như kiến trúc, điêu khắc, hội họa, mỹ thuật trang trí, mỹ thuật dân gian và nghệ thuật công cộng. Các loại hình này phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và trình độ thẩm mỹ của cộng đồng trong những bối cảnh lịch sử – xã hội cụ thể. Khác với ngôn ngữ lời nói vốn phụ thuộc vào hệ thống ký hiệu và quy ước văn tự, mỹ thuật sử dụng ngôn ngữ hình ảnh và hình khối mang tính phổ quát, cho phép con người cảm thụ và diễn giải bằng trực giác, cảm xúc và kinh nghiệm thẩm mỹ. Chính tính phổ quát đó khiến mỹ thuật trở thành công cụ giao tiếp hiệu quả trong không gian du lịch đa văn hóa, nơi du khách có thể đến từ nhiều quốc gia, sử dụng nhiều ngôn ngữ khác nhau nhưng vẫn có khả năng cùng chia sẻ một trải nghiệm thẩm mỹ.

Trong du lịch văn hóa, mỹ thuật trước hết đóng vai trò là phương tiện kể chuyện về lịch sử và bản sắc. Các công trình kiến trúc cổ, tượng đài, tranh tường, phù điêu, hoa văn trang trí hay các tác phẩm hội họa truyền thống đều hàm chứa những lớp nghĩa biểu tượng về quá khứ, tín ngưỡng, đời sống xã hội và tư duy thẩm mỹ của cộng đồng. Khi đứng trước một ngôi chùa, một đình làng, một bảo tàng hay một không gian nghệ thuật công cộng, du khách không chỉ quan sát hình thức, mà còn tiếp nhận những thông điệp về giá trị tinh thần, về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa cá nhân với cộng đồng, giữa hiện tại với lịch sử. Thông qua ngôn ngữ thị giác, mỹ thuật giúp chuyển tải những câu chuyện ấy một cách cô đọng, gợi mở và giàu cảm xúc, bổ sung và làm sâu sắc thêm cho các hình thức diễn giải bằng lời.

Mỹ thuật cũng giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành ấn tượng ban đầu và ký ức thị giác về điểm đến. Trong tâm trí du khách, hình ảnh về một vùng đất thường gắn liền với những biểu tượng tạo hình cụ thể: một công trình kiến trúc đặc trưng, một pho tượng, một bức tranh, một không gian trang trí mang màu sắc truyền thống. Những biểu tượng này, thông qua truyền thông, quảng bá và trải nghiệm trực tiếp, góp phần xây dựng “bản sắc thị giác” của điểm đến, giúp nơi chốn được nhận diện và ghi nhớ. Ở góc độ này, mỹ thuật không chỉ là nội dung của du lịch văn hóa, mà còn là thành tố cấu thành thương hiệu điểm đến, là ngôn ngữ hình ảnh truyền tải câu chuyện và giá trị cốt lõi của không gian văn hóa.

Trong bối cảnh phát triển du lịch trải nghiệm và du lịch sáng tạo, vai trò “ngôn ngữ không lời” của mỹ thuật càng được nhấn mạnh thông qua các hình thức trưng bày tương tác, nghệ thuật công cộng, triển lãm đa phương tiện và ứng dụng công nghệ số. Thực tế ảo, thực tế tăng cường, trình chiếu ánh sáng, sắp đặt không gian cho phép tái hiện các bối cảnh lịch sử, kiến trúc và tác phẩm nghệ thuật, giúp du khách “bước vào” không gian thị giác của quá khứ và hiện tại. Nhờ đó, quá trình tiếp nhận văn hóa không còn giới hạn ở việc nghe thuyết minh, mà trở thành trải nghiệm đa giác quan, trong đó hình ảnh và hình khối đóng vai trò trung tâm, dẫn dắt cảm xúc và nhận thức.

Từ góc độ giáo dục và giao lưu văn hóa, mỹ thuật trong du lịch còn là phương tiện giúp hình thành sự thấu hiểu và tôn trọng khác biệt. Việc chiêm ngưỡng các tác phẩm nghệ thuật truyền thống hay đương đại của một vùng đất cho phép du khách tiếp cận cách nhìn thế giới, quan niệm về cái đẹp và hệ giá trị của cộng đồng địa phương. Những khác biệt về phong cách tạo hình, chất liệu, bố cục, biểu tượng không chỉ gợi tò mò, mà còn mở ra cơ hội đối thoại, so sánh và học hỏi giữa các nền văn hóa. Trong ý nghĩa đó, mỹ thuật trở thành “ngôn ngữ chung” của cảm xúc và thẩm mỹ, góp phần thúc đẩy sự hiểu biết liên văn hóa – một mục tiêu quan trọng của du lịch văn hóa bền vững.

Ở tầm phát triển kinh tế – xã hội, việc khai thác mỹ thuật như một ngôn ngữ không lời trong du lịch còn góp phần hình thành chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa. Các không gian bảo tàng, phòng triển lãm, phố nghệ thuật, công viên điêu khắc, làng nghề, cùng với các sản phẩm lưu niệm và thiết kế lấy cảm hứng từ di sản tạo hình, không chỉ phục vụ nhu cầu tham quan, mà còn tạo ra giá trị gia tăng, việc làm và sinh kế cho cộng đồng sáng tạo. Khi mỹ thuật được tích hợp một cách có hệ thống vào sản phẩm và dịch vụ du lịch, nó không chỉ truyền tải thông điệp văn hóa, mà còn trở thành nguồn lực kinh tế, góp phần phát triển bền vững dựa trên tri thức và bản sắc.

Trong bối cảnh Việt Nam, kho tàng mỹ thuật truyền thống và đương đại phong phú, từ kiến trúc, điêu khắc, tranh dân gian, sơn mài, lụa, gốm đến nghệ thuật công cộng, là nền tảng quan trọng để phát huy vai trò “ngôn ngữ không lời” trong du lịch văn hóa. Việc bảo tồn, trưng bày và diễn giải các giá trị này theo hướng hiện đại, gắn với thiết kế trải nghiệm và truyền thông số, sẽ giúp du khách trong và ngoài nước tiếp cận sâu hơn tinh thần văn hóa Việt Nam, ngay cả khi không am hiểu tiếng Việt hay bối cảnh lịch sử cụ thể. Mỹ thuật, trong trường hợp đó, trở thành cầu nối trực quan và cảm xúc giữa các nền văn hóa, góp phần lan tỏa hình ảnh đất nước và con người Việt Nam ra thế giới.

Tuy nhiên, để mỹ thuật thực sự phát huy vai trò là ngôn ngữ không lời của du lịch văn hóa, cần có cách tiếp cận khoa học và liên ngành. Công tác bảo tồn, nghiên cứu, trưng bày và truyền thông phải dựa trên cơ sở tôn trọng giá trị nguyên gốc, đồng thời ứng dụng các phương thức diễn giải hiện đại nhằm tăng cường khả năng tiếp cận và tương tác. Việc đào tạo nguồn nhân lực có kiến thức về mỹ thuật, bảo tàng học, du lịch và truyền thông là điều kiện quan trọng để chuyển tải các thông điệp văn hóa một cách chính xác, hấp dẫn và có chiều sâu.

Tóm lại, trong không gian du lịch văn hóa, mỹ thuật giữ vai trò như một ngôn ngữ không lời, truyền tải lịch sử, bản sắc và hệ giá trị của cộng đồng thông qua hình ảnh và hình khối. Với tính phổ quát, trực quan và giàu cảm xúc, mỹ thuật có khả năng vượt qua rào cản ngôn ngữ, kết nối con người từ các nền văn hóa khác nhau, đồng thời góp phần xây dựng thương hiệu điểm đến và thúc đẩy phát triển bền vững. Khi được nhận diện và phát huy một cách khoa học, mỹ thuật sẽ tiếp tục là cầu nối thẩm mỹ giữa quá khứ và hiện tại, giữa địa phương và thế giới, giữa tri thức và cảm xúc trong hành trình khám phá du lịch văn hóa.

Kim Dung