Từ bảo tồn hiện vật sang quản trị rủi ro dài hạn

Hội nghị về bảo tồn và phát huy giá trị Tháp Phú Diên tại Huế ngày 21/8/2026 đặt ra một vấn đề ngày càng cấp thiết: di sản không chỉ chịu tác động của thời gian và con người mà đang đứng trước rủi ro ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu. Tháp Phú Diên nằm trong vùng cồn cát ven biển, là một trường hợp đặc biệt khi công trình khảo cổ bằng gạch được bảo tồn trong điều kiện môi trường rất nhạy cảm.

Trong cách tiếp cận bảo tồn truyền thống, trọng tâm thường nằm ở tình trạng vật liệu: nứt, lún, rêu mốc, phong hóa hoặc mất cấu kiện. Biến đổi khí hậu buộc công tác bảo tồn phải mở rộng phạm vi nghiên cứu sang những yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, mực nước, xói lở, mưa cực đoan, bão và thay đổi hệ sinh thái.

Điều này làm thay đổi bản chất của quản lý di sản. Thay vì sửa chữa khi hư hỏng xuất hiện, cần dự báo rủi ro và can thiệp trước. Nói cách khác, bảo tồn phải chuyển từ “phục hồi” sang “quản trị khả năng chống chịu”.

Một công trình ven biển là ví dụ rõ nhất. Biến động mực nước ngầm, mưa lớn hoặc xói lở có thể làm thay đổi nền đất và môi trường vật liệu. Nếu chỉ theo dõi phần kiến trúc nhìn thấy, cơ quan quản lý có thể bỏ lỡ những biến đổi đang diễn ra dưới bề mặt.

Do đó, hệ thống quan trắc trở thành một phần của bảo tồn. Cảm biến độ ẩm, nhiệt độ, chuyển vị, nước ngầm và dữ liệu khí tượng có thể giúp phát hiện xu hướng bất thường. Đây là lĩnh vực mà khoa học bảo tồn cần kết hợp chặt hơn với địa chất, khí hậu học, công nghệ cảm biến và phân tích dữ liệu.

Biến đổi khí hậu cũng làm thay đổi cách lập kế hoạch tài chính. Nhiều di tích hiện được tu bổ theo từng dự án. Nhưng khi rủi ro trở nên liên tục, mô hình đầu tư theo đợt có thể không còn phù hợp. Cần ngân sách cho giám sát, bảo trì phòng ngừa và phản ứng khẩn cấp.

Một vấn đề đáng lo khác là thiên tai cực đoan. Lũ lụt hoặc bão có thể gây thiệt hại trong vài giờ cho một di sản được bảo tồn hàng trăm năm. Do đó, mỗi di tích quan trọng cần có kế hoạch ứng phó rủi ro tương tự các thiết chế khác: xác định điểm yếu, quy trình bảo vệ hiện vật, nhân lực và phương án phục hồi.

Đối với di sản phi vật thể, tác động khí hậu còn phức tạp hơn. Một lễ hội gắn với mùa vụ, nghề thủ công phụ thuộc nguyên liệu tự nhiên hoặc tri thức bản địa gắn với hệ sinh thái đều có thể bị ảnh hưởng khi môi trường thay đổi. Vì vậy, nghiên cứu khả năng chống chịu của di sản không nên giới hạn ở công trình kiến trúc.

Chẳng hạn, nghề truyền thống phụ thuộc vào một loại cây, đất hoặc nguồn nước có thể suy giảm nếu nguồn nguyên liệu biến mất. Khi đó, mất môi trường cũng có thể dẫn đến mất thực hành văn hóa. Bảo tồn cần quan tâm cả hệ sinh thái duy trì di sản.

Du lịch làm bài toán phức tạp hơn. Nhiều di sản vừa chịu tác động khí hậu vừa chịu áp lực khách. Việc tăng lượng khách có thể tạo nguồn thu nhưng cũng tăng độ ẩm, rung động, chất thải và áp lực hạ tầng. Nếu điểm đến chỉ tối đa hóa khách mà không tính sức chịu tải, khả năng chống chịu sẽ giảm.

Vì thế, quản trị di sản trong bối cảnh khí hậu cần tiếp cận theo hệ thống. Có thể xây dựng bản đồ rủi ro cho từng loại di sản, xếp hạng mức độ dễ tổn thương và ưu tiên đầu tư theo nguy cơ thay vì chỉ theo danh tiếng.

Số hóa có vai trò hỗ trợ quan trọng nhưng cần hiểu đúng. Quét 3D và lưu trữ dữ liệu không thay thế bảo tồn vật thể. Giá trị của dữ liệu số nằm ở khả năng so sánh thay đổi theo thời gian, hỗ trợ nghiên cứu và cung cấp cơ sở phục hồi khi xảy ra sự cố.

Ví dụ, nếu một công trình được quét định kỳ, dữ liệu có thể giúp phát hiện những biến dạng nhỏ khó nhận biết bằng mắt. Đây là cách số hóa chuyển từ “trưng bày trực tuyến” sang công cụ kỹ thuật cho bảo tồn.

Cộng đồng địa phương cũng là một thành phần của hệ thống cảnh báo. Người dân sống quanh di tích thường là những người quan sát thay đổi môi trường sớm nhất. Nếu có cơ chế báo cáo và tham gia giám sát, dữ liệu khoa học có thể được bổ sung bằng tri thức địa phương.

Về chính sách, cần tích hợp bảo tồn di sản vào kế hoạch thích ứng khí hậu của địa phương. Hiện hai lĩnh vực này thường được quản lý bởi những ngành khác nhau. Nếu quy hoạch đê biển, thoát nước, đô thị hoặc du lịch không xem xét di sản, một quyết định ở lĩnh vực khác có thể làm tăng rủi ro cho công trình.

Hội nghị về Tháp Phú Diên tháng 8 là một ví dụ cho thấy bảo tồn đang phải tiếp cận những vấn đề mới. Trong tương lai, câu hỏi không chỉ là “di tích xuống cấp đến đâu”, mà là “những biến đổi khí hậu nào có khả năng xảy ra trong 10, 20 hoặc 50 năm và công trình có thể chịu đựng tới mức nào”.

Đây là sự chuyển dịch rất quan trọng từ bảo tồn phản ứng sang bảo tồn dự báo. Khi biến đổi khí hậu làm tăng độ bất định, di sản chỉ có thể được bảo vệ tốt nếu công tác nghiên cứu, dữ liệu, quy hoạch và quản lý rủi ro được kết nối trong một hệ thống dài hạn.

Võ Kim Dung./.