Khác với những điểm tham quan thuần túy, làng nghệ nhân không chỉ mang đến cho du khách cơ hội quan sát các sản phẩm nghệ thuật, mà còn mở ra không gian trải nghiệm giàu cảm xúc, nơi con người có thể trực tiếp tiếp xúc với quá trình sáng tạo, với bàn tay, khối óc và tâm hồn của những người giữ nghề. Chính sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, giữa kỹ thuật và cảm xúc, giữa cá nhân nghệ sĩ và cộng đồng đã làm cho làng nghệ nhân trở thành điểm đến hấp dẫn trong dòng chảy du lịch trải nghiệm ngày nay.

Về phương diện lý luận, nghệ nhân là chủ thể sáng tạo và truyền giữ di sản văn hóa, đặc biệt trong các lĩnh vực thủ công mỹ nghệ, mỹ thuật dân gian, nghệ thuật trình diễn và tri thức bản địa. Họ không chỉ nắm giữ kỹ năng nghề, mà còn mang trong mình hệ giá trị thẩm mỹ, biểu tượng và ký ức văn hóa của cộng đồng. Làng nghệ nhân, do đó, không đơn thuần là không gian sản xuất, mà là “bảo tàng sống” của sáng tạo truyền thống, nơi các tri thức, kỹ thuật và cảm xúc được truyền tiếp qua nhiều thế hệ thông qua thực hành. Khi được kết nối với du lịch, làng nghệ nhân trở thành không gian giao lưu văn hóa, nơi du khách có thể tiếp cận trực tiếp với nguồn cội của nghệ thuật, thay vì chỉ chiêm ngưỡng sản phẩm cuối cùng trong không gian trưng bày tĩnh.

Điểm đặc biệt của làng nghệ nhân với tư cách là điểm đến du lịch nằm ở khả năng tạo dựng trải nghiệm cảm xúc. Du khách không chỉ “xem” sản phẩm, mà còn “gặp” con người – những nghệ nhân đang miệt mài bên bàn xoay gốm, khung cửi, tấm vóc sơn mài, khối gỗ, khung thêu hay nhạc cụ truyền thống. Qua lời kể, cử chỉ, nhịp điệu lao động và không gian sống, du khách cảm nhận được câu chuyện đời, câu chuyện nghề, những thăng trầm của quá trình giữ nghề trong bối cảnh hiện đại. Chính sự tiếp xúc trực tiếp này tạo nên mối liên kết cảm xúc, giúp du khách hiểu rằng mỗi sản phẩm thủ công hay tác phẩm nghệ thuật không chỉ là hàng hóa, mà là kết tinh của thời gian, công sức, ký ức và tình yêu nghề.

Từ góc độ sáng tạo, làng nghệ nhân là không gian nơi các giá trị truyền thống được tiếp tục tái tạo và đổi mới. Trong bối cảnh giao lưu văn hóa và nhu cầu đa dạng của thị trường du lịch, nhiều nghệ nhân không chỉ bảo tồn kỹ thuật cổ truyền, mà còn chủ động thử nghiệm, kết hợp với thiết kế đương đại, vật liệu mới và ngôn ngữ tạo hình hiện đại. Sự gặp gỡ giữa nghệ nhân, nhà thiết kế, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và du khách trong không gian làng nghề tạo ra môi trường đối thoại và đồng sáng tạo, thúc đẩy sự vận động của di sản theo hướng “sống”, thích ứng với đời sống đương đại mà không đánh mất cốt lõi bản sắc. Chính quá trình này làm cho làng nghệ nhân trở thành không gian sáng tạo mở, nơi truyền thống và hiện đại tương tác, bổ sung và làm giàu lẫn nhau.

Trong cấu trúc sản phẩm du lịch văn hóa, làng nghệ nhân cung cấp loại hình trải nghiệm có chiều sâu, kết hợp giữa tham quan, học tập và thực hành. Các hoạt động như xem trình diễn kỹ thuật nghề, tham gia workshop, học làm gốm, vẽ tranh dân gian, in mộc bản, dệt vải, chế tác nhạc cụ hay thưởng thức nghệ thuật trình diễn truyền thống cho phép du khách trở thành người tham gia, không chỉ là khán giả. Quá trình “học bằng làm” này giúp chuyển tải giá trị văn hóa – nghệ thuật một cách trực quan, đồng thời khơi gợi cảm hứng sáng tạo cá nhân. Đối với nhiều du khách, đặc biệt là giới trẻ và khách quốc tế, trải nghiệm sáng tạo cùng nghệ nhân là yếu tố tạo nên sự khác biệt và giá trị đáng nhớ của hành trình.

Từ góc độ kinh tế – xã hội, việc phát triển du lịch gắn với làng nghệ nhân góp phần tạo sinh kế bền vững và nâng cao vị thế xã hội của người làm nghề. Du lịch mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ trải nghiệm, lưu trú, ẩm thực và giao lưu văn hóa. Quan trọng hơn, sự quan tâm của du khách và xã hội giúp khẳng định giá trị của nghề thủ công, nghệ thuật truyền thống, qua đó khơi dậy niềm tự hào nghề nghiệp, thúc đẩy thế hệ trẻ học nghề và gắn bó với quê hương. Làng nghệ nhân vì thế không chỉ là điểm đến, mà còn là không gian phục hồi và tái tạo nguồn lực văn hóa – con người trong bối cảnh hiện đại hóa.

Tuy nhiên, để làng nghệ nhân thực sự trở thành điểm đến của cảm xúc và sáng tạo theo hướng bền vững, cần nhận diện và giải quyết những thách thức đặt ra. Nguy cơ thương mại hóa đơn giản, biến hoạt động sáng tạo thành trình diễn mang tính “sân khấu hóa” thiếu chiều sâu, hoặc làm suy giảm tính xác thực của thực hành nghề là những vấn đề cần được kiểm soát. Bên cạnh đó, áp lực từ lượng khách lớn có thể ảnh hưởng đến không gian sống, môi trường và nhịp điệu lao động của cộng đồng. Do đó, phát triển du lịch làng nghệ nhân đòi hỏi cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm, tôn trọng nhịp sống và giá trị văn hóa bản địa, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và khai thác.

Về phương diện quản lý và chính sách, cần xây dựng mô hình phát triển làng nghệ nhân gắn với du lịch theo hướng “không gian sáng tạo cộng đồng”. Mô hình này bao gồm việc quy hoạch không gian sản xuất – trưng bày – trải nghiệm, đào tạo kỹ năng truyền thông và hướng dẫn cho nghệ nhân, hỗ trợ bảo tồn kỹ thuật truyền thống, đồng thời khuyến khích hợp tác với các nhà thiết kế, nghệ sĩ và doanh nghiệp du lịch. Việc ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu, kể chuyện và quảng bá cũng góp phần mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, đối với giá trị của làng nghệ nhân.

Trong bối cảnh Việt Nam, với hệ thống làng nghề và đội ngũ nghệ nhân phong phú, từ gốm, sơn mài, dệt, thêu, chạm khắc, kim hoàn đến nghệ thuật trình diễn dân gian, tiềm năng phát triển làng nghệ nhân thành điểm đến du lịch văn hóa – sáng tạo là rất lớn. Khi được tổ chức bài bản, các làng nghệ nhân có thể trở thành những “trung tâm cảm xúc” trong không gian du lịch, nơi du khách không chỉ tìm thấy sản phẩm đẹp, mà còn tìm thấy câu chuyện, con người và nguồn cảm hứng sáng tạo.

Tóm lại, làng nghệ nhân, với tư cách là không gian hội tụ của di sản, mỹ thuật và con người sáng tạo, mang trong mình giá trị đặc biệt đối với phát triển du lịch văn hóa và du lịch sáng tạo. Đây là nơi cảm xúc được khơi dậy qua sự tiếp xúc trực tiếp với người làm nghề, và sáng tạo được nuôi dưỡng thông qua trải nghiệm, đối thoại và đồng sáng tác. Khi được phát triển trên cơ sở khoa học, tôn trọng cộng đồng và hướng tới bền vững, làng nghệ nhân sẽ trở thành điểm đến giàu bản sắc, nơi quá khứ và hiện tại, truyền thống và đổi mới cùng hòa quyện trong dòng chảy của du lịch đương đại.

Kim Dung