Từ thiết chế lưu giữ sang không gian của kinh tế trải nghiệm

Trong nhiều năm, bảo tàng ở Việt Nam chủ yếu hoạt động theo khung giờ hành chính. Điều này tạo một nghịch lý: khi người dân và du khách có nhiều thời gian rảnh nhất vào buổi tối thì phần lớn thiết chế văn hóa đã đóng cửa. Những thử nghiệm mở bảo tàng ban đêm trong năm 2026, trong đó có mô hình tại Quảng Ninh và các chương trình nghệ thuật được tổ chức trong không gian bảo tàng, đang gợi mở một câu hỏi rộng hơn: bảo tàng có thể trở thành một bộ phận của kinh tế đêm mà vẫn giữ được chức năng khoa học, giáo dục và bảo tồn hay không?

Từ cuối tháng 5/2026, Bảo tàng – Thư viện Quảng Ninh thí điểm sản phẩm “Bảo tàng đêm – Hành trình di sản”, mở cửa vào các tối cuối tuần với hoạt động tham quan, thuyết minh, ánh sáng, âm thanh, trình chiếu, đọc sách và tương tác. Đến tháng 7, một số chương trình âm nhạc trong không gian bảo tàng tiếp tục được tổ chức, cho thấy mô hình không còn chỉ là kéo dài giờ mở cửa mà đang thử nghiệm cách “giám tuyển trải nghiệm”.

Điểm quan trọng đầu tiên là cần phân biệt mở cửa ban đêm với tạo sản phẩm bảo tàng đêm. Nếu bảo tàng chỉ bật đèn và kéo dài giờ tham quan mà nội dung không thay đổi, lượng khách có thể tăng trong thời gian đầu do tò mò nhưng khó duy trì. Sản phẩm đêm cần có cách tiếp cận khác: câu chuyện, ánh sáng, hành trình, hoạt động tương tác và dịch vụ phải được thiết kế phù hợp với bối cảnh thời gian.

Điều này đặt bảo tàng vào logic của “experience economy” – kinh tế trải nghiệm. Trong mô hình này, giá trị không chỉ nằm ở hiện vật mà ở cách người xem tương tác với hiện vật. Hai bảo tàng có cùng chất lượng sưu tập có thể tạo mức độ hấp dẫn rất khác nhau nếu một nơi giúp công chúng cảm thấy mình đang tham gia câu chuyện, trong khi nơi còn lại chỉ cung cấp thông tin một chiều.

Tuy nhiên, xu hướng này cũng tạo ra rủi ro “giải trí hóa”. Bảo tàng có thể sử dụng âm thanh, ánh sáng, trình diễn hoặc công nghệ nhưng không nên để các yếu tố đó lấn át hiện vật. Khi một bảo tàng trở thành phông nền để chụp ảnh hoặc sân khấu sự kiện mà nội dung khoa học bị đẩy xuống thứ yếu, thiết chế có nguy cơ mất bản sắc.

Vì vậy, khái niệm giám tuyển trải nghiệm có ý nghĩa đặc biệt. Mọi yếu tố trình diễn cần phục vụ câu chuyện của bộ sưu tập. Ánh sáng không chỉ tạo hiệu ứng đẹp mà giúp nhấn mạnh cấu trúc trưng bày; âm nhạc cần liên quan đến bối cảnh lịch sử hoặc văn hóa; hoạt động tương tác cần giúp người xem hiểu sâu hơn chứ không chỉ tăng thời gian lưu trú.

Một khía cạnh khác là doanh thu. Nhiều bảo tàng công lập phụ thuộc vào ngân sách, trong khi khả năng tạo nguồn thu còn hạn chế. Sản phẩm ban đêm có thể mở rộng nguồn thu từ vé, dịch vụ giáo dục, cửa hàng, ẩm thực, sự kiện hoặc sản phẩm văn hóa. Nhưng mục tiêu doanh thu cần được cân bằng với nhiệm vụ phục vụ công chúng.

Điều đáng nghiên cứu là cơ chế phân bổ nguồn thu. Nếu bảo tàng tạo được doanh thu từ sản phẩm đêm nhưng toàn bộ kinh phí phải nộp về ngân sách và không có khả năng tái đầu tư cho nội dung, động lực đổi mới sẽ giảm. Ngược lại, nếu thương mại hóa quá mạnh mà thiếu cơ chế kiểm soát, việc sử dụng không gian và hiện vật có thể chạy theo doanh thu.

Mô hình bảo tàng đêm cũng liên quan trực tiếp đến du lịch. Một trong những hạn chế của nhiều đô thị Việt Nam là thiếu hoạt động văn hóa có chiều sâu sau 18 giờ. Khách có thể ăn uống hoặc mua sắm nhưng ít lựa chọn để tiếp cận lịch sử và nghệ thuật. Bảo tàng mở cửa buổi tối có thể lấp khoảng trống này và góp phần tăng thời gian lưu trú.

Quảng Ninh đang xây dựng định hướng phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hóa đến năm 2030. Điều này gợi ý rằng bảo tàng không nên được xem như một đơn vị hoạt động độc lập mà có thể trở thành điểm neo của một hệ sinh thái văn hóa ban đêm.

Tuy nhiên, để sản phẩm hoạt động ổn định cần giải quyết bài toán nhân sự. Mở cửa buổi tối đòi hỏi thêm lực lượng an ninh, kỹ thuật, thuyết minh, vệ sinh, vận hành. Nếu chỉ tăng giờ làm cho đội ngũ hiện tại mà không có cơ chế tài chính phù hợp, mô hình khó bền vững.

Một vấn đề nữa là bảo quản hiện vật. Nhiều hoạt động nghệ thuật hoặc sự kiện có yêu cầu ánh sáng, âm thanh, số lượng người lớn, trong khi môi trường bảo tàng cần kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, rung động và an toàn. Mỗi sản phẩm mới vì vậy phải được đánh giá dưới góc độ bảo tồn chứ không chỉ hiệu quả kinh doanh.

Bảo tàng đêm cũng có thể thay đổi cấu trúc công chúng. Khung giờ ban ngày thường thu hút khách đoàn, học sinh hoặc khách du lịch theo chương trình. Buổi tối có khả năng tiếp cận người trẻ, gia đình và cư dân địa phương. Điều này rất quan trọng bởi bảo tàng bền vững không thể chỉ sống nhờ khách du lịch; cần hình thành cộng đồng công chúng thường xuyên.

Vì vậy, dữ liệu khách tham quan cần được thu thập và phân tích. Không chỉ đếm lượt khách mà cần biết ai đến, đến vì lý do gì, ở lại bao lâu, sử dụng dịch vụ gì và có quay lại hay không. Chính những dữ liệu này sẽ giúp bảo tàng thiết kế chương trình tốt hơn.

Xét rộng hơn, bảo tàng đêm phản ánh một sự chuyển đổi trong tư duy quản lý thiết chế văn hóa. Bảo tàng không còn chỉ là “kho lưu giữ” mà là nền tảng tạo tri thức, trải nghiệm, giáo dục và sản phẩm sáng tạo. Nhưng mọi chuyển đổi phải bắt đầu từ giá trị của bộ sưu tập.

Nếu cân bằng tốt giữa bảo tồn và trải nghiệm, bảo tàng có thể trở thành một không gian quan trọng của kinh tế đêm và công nghiệp văn hóa. Nếu chạy theo hoạt động giải trí mà thiếu nền tảng giám tuyển, mô hình sẽ nhanh chóng mất sức hấp dẫn. Vì thế, vấn đề không phải có nên mở bảo tàng vào ban đêm hay không, mà là mở để làm gì, dành cho ai và tạo ra giá trị gì khác so với ban ngày.

Võ Kim Dung./.