Không nên dừng ở một bộ tiêu chí

Phát triển du lịch nông thôn đang được xem là một hướng quan trọng nhằm khai thác đa giá trị của nông nghiệp, cảnh quan, văn hóa và tri thức bản địa, đồng thời tạo thêm sinh kế cho cư dân nông thôn. Quyết định số 922/QĐ-TTg ngày 2/8/2022 đã xác định phát triển du lịch nông thôn phải gắn với tiềm năng nông nghiệp, làng nghề, văn hóa và môi trường sinh thái, qua đó góp phần chuyển dịch kinh tế nông thôn theo hướng tích hợp đa giá trị, bao trùm và bền vững.

Tuy nhiên, khi số lượng mô hình du lịch nông thôn tăng lên, một vấn đề mới xuất hiện: dựa vào đâu để xác định một điểm du lịch nông thôn thực sự phát triển bền vững?

Trong thực tế, “bền vững” rất dễ trở thành một khái niệm mang tính tuyên bố nếu không có hệ thống đo lường và bằng chứng. Một điểm đến có cảnh quan đẹp, homestay sử dụng vật liệu tự nhiên hoặc có hoạt động thu gom rác chưa thể mặc nhiên được xem là điểm đến bền vững. Bền vững phải đồng thời bao gồm quản trị, kinh tế địa phương, xã hội, văn hóa, môi trường và khả năng duy trì những kết quả đó trong thời gian dài.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các tiêu chuẩn du lịch bền vững thường được tổ chức theo hệ thống. Tiêu chuẩn điểm đến của Hội đồng Du lịch Bền vững Toàn cầu – GSTC hiện được cấu trúc theo bốn trụ cột lớn gồm quản lý bền vững, tác động kinh tế – xã hội, tác động văn hóa và tác động môi trường. GSTC cũng nhấn mạnh đây là ngưỡng tối thiểu và cần được điều chỉnh, bổ sung phù hợp với đặc điểm từng địa phương.

Đối với khu vực nông thôn, sáng kiến Best Tourism Villages của UN Tourism cung cấp một cách tiếp cận khác. Việc đánh giá bao gồm chín lĩnh vực như tài nguyên tự nhiên và văn hóa, bảo tồn văn hóa, bền vững kinh tế, xã hội, môi trường, chuỗi giá trị du lịch, quản trị, hạ tầng – kết nối và sức khỏe – an toàn.

Điều quan trọng là cần phân biệt giữa tiêu chí, đánh giá, công nhận và chứng nhận.

Bộ tiêu chí chỉ xác định những yêu cầu cần đạt. Đánh giá là quá trình thu thập bằng chứng để xem mức độ đáp ứng. Công nhận hoặc danh hiệu nhằm ghi nhận thành tích theo một chương trình cụ thể. Chứng nhận lại đòi hỏi quy trình chặt hơn, thường liên quan đến kiểm tra độc lập, xác nhận mức độ phù hợp và giám sát hoặc đánh giá lại định kỳ.

Sự phân biệt này rất quan trọng đối với việc xây dựng chương trình chứng nhận điểm đến du lịch nông thôn ở Việt Nam. Nếu chỉ ban hành một danh mục tiêu chí rồi để địa phương tự chấm điểm, chương trình rất dễ trở thành một cuộc thi thành tích. Ngược lại, nếu áp dụng ngay cơ chế kiểm toán phức tạp và chi phí cao theo chuẩn quốc tế, nhiều cộng đồng nông thôn và hộ kinh doanh nhỏ có thể không đủ khả năng tham gia.

Một mô hình phù hợp hơn có thể được thiết kế theo lộ trình nhiều cấp. Ở cấp cơ bản, cộng đồng hoặc điểm đến tiến hành tự đánh giá theo bộ tiêu chí và xây dựng kế hoạch cải thiện. Ở cấp nâng cao, cần có đánh giá bên ngoài, bằng chứng định lượng và kiểm chứng tại hiện trường. Ở cấp cao hơn, những điểm đến có đủ điều kiện có thể tiến tới các hệ thống tiêu chuẩn hoặc chứng nhận được quốc tế thừa nhận.

Theo hướng này, mục tiêu của chương trình không phải là “cấp được bao nhiêu chứng nhận” mà là tạo cơ chế cải thiện liên tục.

Một tiêu chí chỉ có ý nghĩa khi có chỉ báo và bằng chứng. Chẳng hạn, yêu cầu “cộng đồng được hưởng lợi từ du lịch” cần được đo bằng tỷ lệ lao động địa phương, mức thu nhập, tỷ lệ sản phẩm – dịch vụ mua từ địa phương hoặc cơ chế chia sẻ lợi ích. Yêu cầu “bảo vệ môi trường” cần được cụ thể hóa bằng dữ liệu sử dụng nước, năng lượng, lượng rác, xử lý nước thải, quản lý chất thải nông nghiệp hay bảo vệ đa dạng sinh học.

Đối với điểm đến nông thôn, vai trò cộng đồng đặc biệt quan trọng. Người dân không chỉ là lao động phục vụ du lịch mà đồng thời là chủ thể sở hữu nhiều nguồn lực làm nên sức hấp dẫn của điểm đến: cảnh quan sản xuất, tri thức nghề, tập quán, lễ hội, kiến trúc, ẩm thực và lối sống. Vì vậy, một điểm đến không thể được gọi là bền vững nếu cộng đồng không được tham gia quyết định hoặc dần mất quyền kiểm soát đối với tài nguyên văn hóa của mình.

Chuyển đổi số có thể hỗ trợ đáng kể cho quá trình chứng nhận. Một nền tảng quản lý tiêu chí có thể lưu trữ hồ sơ, hình ảnh, dữ liệu môi trường, phản hồi cư dân và khách du lịch, giúp theo dõi sự thay đổi qua từng năm. Nhờ đó, chứng nhận không còn là cuộc kiểm tra diễn ra một lần mà trở thành hệ thống quản trị trên môi trường số.

Một vấn đề nữa là chu kỳ tái chứng nhận. Bền vững không phải trạng thái đạt được một lần rồi tồn tại vĩnh viễn. Một điểm đến có thể đáp ứng tốt hôm nay nhưng xuống cấp vài năm sau do lượng khách tăng quá nhanh, thay đổi chủ đầu tư hoặc suy giảm môi trường. Vì vậy, chứng nhận cần có thời hạn và cơ chế giám sát.

Từ góc độ nghiên cứu, xây dựng bộ tiêu chí mới chỉ là bước đầu. Thách thức lớn hơn nằm ở thiết kế thể chế của toàn bộ chương trình: ai đánh giá, ai chịu chi phí, bằng chứng nào được chấp nhận, cơ chế khiếu nại ra sao, bao lâu đánh giá lại và điểm đến không đạt sẽ được hỗ trợ cải thiện như thế nào.

Nếu giải quyết được những vấn đề đó, chứng nhận du lịch bền vững có thể chuyển từ một “nhãn hiệu” sang một công cụ quản trị. Giá trị lớn nhất của chương trình khi ấy không nằm ở tấm biển chứng nhận treo tại điểm đến mà ở việc thúc đẩy cộng đồng, chính quyền và doanh nghiệp cùng theo dõi, đo lường và cải thiện cách thức phát triển du lịch.

Nguồn tham khảo chính: Quyết định 922/QĐ-TTg; GSTC Destination Standard; UN Tourism Best Tourism Villages; các tài liệu nghiên cứu về du lịch nông thôn bền vững.

Võ Kim Dung./.