Đưa Cải lương đến gần công chúng trẻ từ lịch sử, giáo dục và trải nghiệm

Làm thế nào để Cải lương tiếp tục giữ được giá trị truyền thống nhưng không trở nên xa lạ với người trẻ là vấn đề được đặt ra tại chương trình “Nghệ thuật Cải lương – Ký ức lịch sử và Mã văn hóa dân tộc”, tổ chức ngày 4/9/2026 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sự kiện không chỉ nhìn lại giá trị của một loại hình sân khấu đã có hơn một thế kỷ phát triển mà tập trung vào câu hỏi có tính thực tiễn hơn: bằng cách nào Cải lương có thể tham gia vào đời sống văn hóa của thế hệ công chúng mới?

Chương trình được tổ chức với sự tham gia của giới nghiên cứu, lý luận, giáo dục, các đơn vị nghệ thuật cùng học sinh, sinh viên. Nội dung trao đổi tập trung vào đặc điểm của sân khấu Cải lương, tâm lý tiếp nhận của người trẻ, chức năng giáo dục, quan hệ giữa chính sử với hư cấu nghệ thuật, vấn đề “tái mã hóa” di sản và phương thức đổi mới để đưa Cải lương tiếp cận công chúng trong bối cảnh hiện nay.

Một trong những hướng được quan tâm là sử dụng Cải lương như một phương tiện giúp học sinh tiếp cận lịch sử. Sân khấu có lợi thế khác với sách giáo khoa hay tài liệu văn bản ở khả năng tạo ra cảm xúc trực tiếp. Thông qua lời ca, âm nhạc, diễn xuất, phục trang, không gian sân khấu và xung đột kịch, các sự kiện hoặc nhân vật lịch sử có thể được chuyển thành câu chuyện có sức gợi, giúp người xem hình dung rõ hơn bối cảnh và lựa chọn của con người trong từng thời kỳ.

Báo Tin tức và Dân tộc ngày 4/9 ghi nhận nhiều ý kiến tại chương trình cho rằng Cải lương có khả năng đưa lịch sử đến gần học sinh bằng con đường cảm xúc và trải nghiệm. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng là tác phẩm phải tôn trọng các dữ kiện cơ bản của lịch sử, đồng thời phân định hợp lý giữa chính sử và phần hư cấu nghệ thuật.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với sân khấu lịch sử. Nghệ thuật không phải sách sử và cần có không gian sáng tạo để xây dựng nhân vật, xung đột và cảm xúc. Nhưng khi tác phẩm sử dụng nhân vật hoặc sự kiện có thật, sáng tạo cần dựa trên nền tảng nghiên cứu nghiêm túc. Nếu quá thiên về minh họa, tác phẩm khó đạt sức hấp dẫn nghệ thuật; ngược lại, nếu hư cấu vượt quá giới hạn khiến công chúng hiểu sai sự kiện hoặc nhân vật, chức năng giáo dục sẽ bị ảnh hưởng.

Khái niệm “tái mã hóa” di sản được đặt ra tại chương trình vì thế có ý nghĩa đáng chú ý. Cải lương không thể được bảo tồn chỉ bằng cách giữ nguyên toàn bộ cách thức trình diễn của một giai đoạn trước. Bản thân loại hình này trong lịch sử đã hình thành và phát triển bằng khả năng tiếp nhận cái mới, từ nội dung, âm nhạc, kỹ thuật sân khấu đến cách kể chuyện. Đổi mới vì vậy không phải yếu tố xa lạ với Cải lương.

Vấn đề là phải xác định được đâu là giá trị cốt lõi cần giữ. Những đặc điểm về âm nhạc, cách ca, diễn xuất, cấu trúc sân khấu và khả năng thể hiện sâu sắc tâm lý nhân vật chính là nền tảng tạo bản sắc. Công nghệ, màn hình, thiết kế ánh sáng hay cách truyền thông mới có thể hỗ trợ tác phẩm, nhưng không thể trở thành lý do để làm mờ những thành tố nghệ thuật cơ bản.

Tại tọa đàm, một quan điểm được nhấn mạnh là muốn đổi mới trước hết phải hiểu sâu bản chất của Cải lương và đồng thời lắng nghe nhu cầu của công chúng, nhất là người trẻ. Điều này cho thấy hai thái cực đều cần tránh: giữ sân khấu trong trạng thái bất biến hoặc thay đổi mọi thứ chỉ để chạy theo thị hiếu.

Một điểm đáng chú ý khác của sự kiện ngày 4/9 là không gian trưng bày những tư liệu gắn với lịch sử Cải lương. Báo Dân trí ghi nhận nhiều hiện vật như tuồng bản cũ và các đĩa ghi âm có tuổi đời hàng trăm năm được giới thiệu đến người xem, góp phần giúp công chúng hình dung về một giai đoạn phát triển sôi động của loại hình này. Việc kết hợp tọa đàm, trưng bày và trải nghiệm cho thấy bảo tồn sân khấu có thể vượt ra khỏi phạm vi một buổi biểu diễn.

Với người trẻ, phương thức tiếp cận này có thể hiệu quả bởi họ không chỉ “xem một vở Cải lương” mà có cơ hội tìm hiểu quá trình hình thành, nghe lại những bản ghi cũ, quan sát tư liệu và đặt chúng trong bối cảnh lịch sử. Khi câu chuyện phía sau một loại hình nghệ thuật được làm rõ, khoảng cách tâm lý giữa di sản với công chúng mới có thể được thu hẹp.

Một hướng tiếp cận khác là đưa Cải lương ra khỏi không gian nhà hát. Trong tháng 8 trước đó, các chương trình Cải lương được tổ chức tại không gian mở quanh hồ Hoàn Kiếm ở Hà Nội đã thu hút người dân và du khách, trong đó có nhiều người trẻ tình cờ dừng lại xem. Không gian không có hàng ghế cố định tạo ra cách tiếp xúc khác với hình thức mua vé vào rạp truyền thống.

Những mô hình như vậy gợi mở rằng phát triển khán giả cho sân khấu truyền thống cần nhiều “cửa vào”. Có nhóm công chúng sẵn sàng mua vé xem vở dài; có nhóm phù hợp với chương trình rút gọn; học sinh có thể tiếp cận qua chương trình giáo dục; khách du lịch có thể xem những sản phẩm được thiết kế theo lịch cố định; còn người trẻ trên môi trường số có thể bắt đầu bằng những video ngắn giải thích một làn điệu, nhân vật hay trích đoạn.

Từ những cuộc trao đổi trong tháng 9/2026 có thể thấy thách thức của Cải lương không đơn thuần là “người trẻ không thích nghệ thuật truyền thống”. Vấn đề còn nằm ở việc loại hình này được giới thiệu đến họ bằng cách nào, ở đâu và trong bối cảnh nào. Nếu công chúng chưa có cơ hội trải nghiệm, chưa hiểu ngôn ngữ sân khấu và chưa nhận thấy mối liên hệ giữa câu chuyện trên sân khấu với đời sống hôm nay, rất khó đòi hỏi họ tự tìm đến nhà hát.

Phát triển công chúng vì thế phải trở thành một phần của chiến lược bảo tồn. Giáo dục nghệ thuật trong trường học, chương trình trải nghiệm tại nhà hát, biểu diễn ở không gian công cộng, số hóa tư liệu và xây dựng nội dung phù hợp trên môi trường số có thể bổ trợ cho nhau.

Cải lương đã tồn tại hơn một thế kỷ chính nhờ khả năng vận động cùng xã hội. Việc tiếp tục đổi mới không đồng nghĩa với từ bỏ truyền thống, mà là tìm ngôn ngữ để các giá trị cốt lõi tiếp tục được thế hệ mới hiểu và tiếp nhận. Chương trình tháng 9/2026 vì vậy đặt ra một vấn đề quan trọng: muốn sân khấu truyền thống có tương lai, bên cạnh bảo tồn tác phẩm, cần đầu tư nghiêm túc cho việc hình thành thế hệ khán giả kế tiếp.

Nguồn biên tập: Báo Văn Hóa; Báo Tin tức và Dân tộc – TTXVN; Dân trí; Cổng Thông tin điện tử Bộ VHTTDL, tháng 8–9/2026.

Võ Kim Dung./.