Nghệ thuật Tuồng trước bài toán thiếu hụt lực lượng kế cận

Trong khi nhu cầu bảo tồn và phát huy các loại hình nghệ thuật truyền thống ngày càng được đặt ra rõ ràng, việc đào tạo lực lượng kế cận lại đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với nghệ thuật Tuồng. Thực trạng tại Huế được phản ánh trong tháng 8/2026 cho thấy sự thiếu hụt nguồn tuyển đã kéo dài nhiều năm, trong khi đội ngũ biểu diễn hiện có ngày càng lớn tuổi. Đây không chỉ là vấn đề nhân sự của một nhà hát hay cơ sở đào tạo mà trực tiếp liên quan đến khả năng duy trì một loại hình nghệ thuật cần thời gian rất dài để hình thành kỹ năng nghề nghiệp.

Theo Báo Văn Hóa ngày 5/8, trong khoảng 10 năm qua, số lượng học sinh, sinh viên đăng ký vào Trường Trung cấp Văn hóa nghệ thuật thành phố Huế cũng như số người hoàn thành chương trình đào tạo liên tục giảm. Những ngành nghệ thuật di sản đặc thù như Nhã nhạc, Ca kịch, Tuồng và Múa hát cung đình gặp nhiều khó khăn trong tuyển sinh. Đáng chú ý, ngành Tuồng và Múa hát cung đình đã nhiều năm không có học sinh theo học, trong khi các đơn vị nghệ thuật vẫn có nhu cầu tuyển dụng lực lượng mới.

Thực trạng trên đặt nghệ thuật Tuồng vào một vòng luẩn quẩn. Không có người học thì cơ sở đào tạo khó duy trì lớp; không có lớp đào tạo thường xuyên thì các nhà hát thiếu nguồn tuyển chuyên nghiệp; khi đội ngũ hiện tại nghỉ nghề hoặc đến tuổi nghỉ chế độ, khoảng trống nhân lực càng trở nên rõ rệt. Khác với nhiều ngành nghề có thể đào tạo bổ sung trong thời gian ngắn, diễn viên Tuồng phải tích lũy đồng thời nhiều kỹ năng về hình thể, giọng hát, vũ đạo, biểu cảm, hóa trang, quy phạm động tác và khả năng xử lý không gian sân khấu.

Đặc trưng này khiến việc đào tạo không thể chỉ dựa vào các khóa ngắn hạn. Tuồng là loại hình có hệ thống quy phạm biểu diễn rất chặt chẽ. Một động tác, cách bước chân, ánh mắt, cách sử dụng đạo cụ hoặc lối hát đều có yêu cầu riêng. Nhiều kỹ năng chỉ thực sự hình thành qua quá trình người học quan sát, thực hành và được nghệ nhân, nghệ sĩ có kinh nghiệm trực tiếp uốn nắn. Vì vậy, sự đứt đoạn về thế hệ có thể dẫn tới nguy cơ mất đi những tri thức nghề nghiệp rất khó phục hồi.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế được Báo Văn Hóa dẫn lại, lực lượng nghệ sĩ trong một số đơn vị nghệ thuật truyền thống của địa phương đang có xu hướng già hóa, trong khi nguồn bổ sung hạn chế. Tại đơn vị thực hành Tuồng cung đình, những năm gần đây chỉ tuyển thêm được số lượng rất ít nhân sự mới, trong khi Huế hiện không có cơ sở đào tạo Tuồng đáp ứng trực tiếp nhu cầu của đơn vị.

Trước thực trạng đó, thành phố Huế trong tháng 8 đã lấy ý kiến đối với dự thảo chính sách hỗ trợ đào tạo nhân lực ở một số loại hình nghệ thuật di sản đặc thù. Theo phương án được công bố, người học các chuyên ngành như Ca Huế, Ca kịch Huế, Tuồng, Múa hát cung đình và nhạc công truyền thống có thể được hỗ trợ toàn bộ học phí cùng sinh hoạt phí 2,5 triệu đồng mỗi tháng trong 10 tháng của năm học nếu cam kết làm việc tại Huế sau khi tốt nghiệp. Dự thảo cũng đề cập hỗ trợ chi phí khám sức khỏe, hồ sơ tuyển sinh và chính sách bổ sung đối với người có kết quả học tập, rèn luyện tốt.

Chính sách dự kiến còn hướng đến người trực tiếp truyền nghề. Các mức thù lao giảng dạy được đề xuất nhằm khuyến khích nghệ nhân, nghệ sĩ có chuyên môn tham gia đào tạo, bởi với các loại hình nghệ thuật truyền thống, tri thức nghề nghiệp phần lớn được truyền thông qua thực hành trực tiếp. Tổng kinh phí dự kiến dành cho chính sách trong giai đoạn 2026–2030 là hơn 7,2 tỷ đồng.

Ở cấp quốc gia, từ ngày 1/7/2026, Nghị định số 261/2026/NĐ-CP cũng quy định chế độ phụ cấp ưu đãi nghề đối với người hoạt động nghệ thuật biểu diễn trong các đơn vị sự nghiệp công lập. Trong giai đoạn từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 30/6/2027, diễn viên Tuồng, Chèo, Cải lương cùng một số nhóm nghệ thuật đặc thù thuộc diện được áp dụng mức phụ cấp ưu đãi nghề 50%. Đây là một bước nhằm cải thiện điều kiện nghề nghiệp, tuy nhiên bài toán nguồn nhân lực vẫn đòi hỏi giải pháp từ trước thời điểm tuyển dụng.

Hỗ trợ tài chính có thể làm giảm rào cản đối với người học, nhưng chưa đủ để giải quyết toàn bộ vấn đề. Một người trẻ lựa chọn nghề còn quan tâm tới cơ hội việc làm, thu nhập lâu dài, môi trường sáng tạo, khả năng phát triển nghề nghiệp và vị trí của loại hình nghệ thuật đó trong đời sống xã hội. Nếu học Tuồng nhưng sau khi tốt nghiệp chỉ có rất ít suất diễn hoặc cơ hội nghề nghiệp hạn chế, những chính sách hỗ trợ trong thời gian học khó tạo ra sức hút lâu dài.

Bởi vậy, đào tạo phải đi cùng phát triển công chúng và thị trường biểu diễn. Nhà hát có lịch diễn ổn định, sản phẩm phù hợp với nhiều nhóm khán giả và khả năng kết nối với du lịch, giáo dục, lễ hội sẽ tạo thêm không gian nghề nghiệp cho người trẻ. Ngược lại, nếu sân khấu thiếu người xem, nhu cầu tuyển dụng nhỏ và thu nhập không hấp dẫn, nguồn tuyển vào trường tiếp tục bị thu hẹp.

Một hướng khác cần được quan tâm là đưa nghệ thuật truyền thống đến gần học sinh sớm hơn. Không thể chờ tới thời điểm tuyển sinh mới giới thiệu Tuồng như một lựa chọn nghề nghiệp. Những chương trình trải nghiệm tại trường học, tham quan hậu trường, tìm hiểu hóa trang, phục trang, động tác biểu diễn hay thử thực hành một số kỹ năng cơ bản có thể giúp học sinh hiểu nghệ thuật truyền thống bằng trải nghiệm trực tiếp thay vì chỉ qua khái niệm trong sách.

Công nghệ số cũng có thể hỗ trợ quá trình này. Các trích đoạn chất lượng cao, tư liệu giải thích cách hóa trang, biểu diễn, nhạc cụ, nhân vật và câu chuyện sân khấu nếu được xây dựng phù hợp có thể giúp Tuồng tiếp cận những người chưa từng đến nhà hát. Môi trường số không thể thay thế việc học nghề trực tiếp, nhưng có thể mở rộng cánh cửa đầu tiên để người trẻ nhận biết và hình thành sự quan tâm.

Thực trạng được công bố trong tháng 8/2026 cho thấy bảo tồn Tuồng không thể chỉ tập trung vào việc lưu giữ các vở diễn. Một loại hình sân khấu chỉ thực sự sống khi vẫn có người học, người diễn, người truyền nghề và người xem. Nếu một trong các mắt xích đó đứt gãy, giá trị nghệ thuật có nguy cơ chỉ còn tồn tại dưới dạng tư liệu.

Chính vì vậy, bài toán nguồn nhân lực Tuồng cần được đặt trong cả hệ sinh thái gồm đào tạo, đãi ngộ, truyền nghề, sáng tạo tác phẩm, tổ chức biểu diễn và phát triển công chúng. Những chính sách đang được Huế nghiên cứu là bước quan trọng để giảm áp lực trước mắt, nhưng hiệu quả lâu dài sẽ phụ thuộc vào việc người trẻ có nhìn thấy một con đường nghề nghiệp thực sự trong nghệ thuật truyền thống hay không.

Nguồn biên tập: Báo Văn Hóa; Cổng Thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tháng 7–8/2026.

Võ Kim Dung./.