Việc đưa nghệ thuật truyền thống trở lại đời sống thường nhật của công chúng đang được Hà Nội triển khai theo hướng xây dựng các chương trình có chất lượng, tổ chức biểu diễn định kỳ và từng bước hình thành sản phẩm văn hóa mang thương hiệu Thủ đô. Trong hướng đi đó, chương trình “Nét duyên Chèo Hà thành” ra mắt tối 24/7/2026 tại Rạp Đại Nam là một thử nghiệm đáng chú ý nhằm đưa tinh hoa chèo cổ đến gần hơn với khán giả đương đại, đồng thời mở rộng khả năng khai thác nghệ thuật truyền thống trong phát triển công nghiệp văn hóa.

“Nét duyên Chèo Hà thành” là chương trình nghệ thuật chất lượng cao đầu tiên trong chuỗi sản phẩm nghệ thuật mang thương hiệu Hà Nội được thành phố chỉ đạo xây dựng. Chương trình do Nhà hát Chèo Hà Nội thực hiện, có thời lượng khoảng 60 phút và khai thác các tích, trò, nhân vật tiêu biểu trong kho tàng chèo cổ. Điểm khác biệt là những lớp diễn không được sắp xếp thành các tiết mục tách biệt có khoảng nghỉ mà được kết nối thành một dòng chảy sân khấu tương đối liền mạch, giúp người xem tiếp nhận những đặc trưng cơ bản của chèo trong một cấu trúc cô đọng hơn.

Cách tổ chức này phản ánh một trong những vấn đề đặt ra đối với sân khấu truyền thống hiện nay: muốn mở rộng công chúng, việc bảo tồn không thể chỉ dừng ở giữ nguyên từng trích đoạn, làn điệu hoặc phương thức biểu diễn quen thuộc, mà cần đồng thời tìm cách tổ chức lại trải nghiệm của người xem. Với khán giả đã hiểu chèo, các tích cổ có thể gợi lại những giá trị quen thuộc. Nhưng đối với lớp công chúng trẻ hoặc những người ít có điều kiện tiếp xúc với sân khấu truyền thống, một chương trình kéo dài vừa phải, có cấu trúc rõ và nhịp điệu liên tục có thể tạo thuận lợi hơn cho quá trình tiếp nhận.

Điều đáng chú ý là sự thay đổi về hình thức không đồng nghĩa với việc giản lược bản chất của chèo. Ngôn ngữ ước lệ, tính tự sự, chất trữ tình, tiếng cười dân gian, âm nhạc, múa và hệ thống nhân vật đặc trưng vẫn là những thành tố cốt lõi. Vấn đề nằm ở cách sắp xếp chúng để khán giả hôm nay có thể nhận diện được vẻ đẹp của chèo mà không phải có kiến thức chuyên sâu từ trước. Báo chí trong tháng 7 ghi nhận chương trình sử dụng những nhân vật, lớp diễn nổi tiếng của chèo cổ nhưng được biên tập, nối kết để tạo cảm giác vừa quen thuộc vừa mới mẻ.

Quan trọng hơn, “Nét duyên Chèo Hà thành” không được xác định là một đêm diễn đơn lẻ. Theo định hướng của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, chương trình nằm trong chuỗi các sản phẩm nghệ thuật chất lượng cao sẽ được tổ chức biểu diễn định kỳ, lâu dài. Sau chèo, các loại hình nghệ thuật khác của Thủ đô tiếp tục có chương trình riêng, hướng tới hình thành hệ thống sản phẩm văn hóa phục vụ người dân và khách du lịch.

Đây là điểm có ý nghĩa đối với việc phát triển sân khấu truyền thống trong bối cảnh công nghiệp văn hóa. Trong nhiều năm, khó khăn phổ biến của một số đơn vị sân khấu không chỉ là thiếu tác phẩm mà còn là thiếu lịch biểu diễn ổn định và thị trường khán giả. Một vở diễn được đầu tư nhưng chỉ biểu diễn một số buổi trong hội diễn hoặc sự kiện khó có thể hình thành quan hệ lâu dài với công chúng. Khi một sản phẩm được xây dựng để biểu diễn thường xuyên, bài toán thay đổi từ “có vở diễn” sang “làm thế nào để khán giả chủ động tìm đến và sẵn sàng chi trả”.

Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong toàn bộ chuỗi hoạt động, từ sáng tạo nghệ thuật, truyền thông, bán vé, tổ chức lịch diễn đến nghiên cứu đối tượng khán giả. Chèo trong trường hợp đó không còn chỉ được xem là một loại hình cần bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực để tạo sản phẩm văn hóa đặc trưng. Bản sắc chính là yếu tố tạo sự khác biệt so với các hình thức giải trí phổ biến khác.

Hà Nội có lợi thế đặc biệt để thử nghiệm mô hình này bởi thành phố sở hữu hệ thống di sản, thiết chế văn hóa và lượng khách du lịch lớn. Việc kết nối một chương trình chèo có thời lượng phù hợp với hành trình tham quan văn hóa có thể bổ sung sản phẩm cho kinh tế ban đêm và du lịch đô thị. Khách đến Hà Nội không chỉ cần xem di tích vào ban ngày mà còn có nhu cầu tìm kiếm những hoạt động mang bản sắc địa phương vào buổi tối. Một chương trình sân khấu được tổ chức thường xuyên, có lịch biểu diễn rõ ràng và dễ tiếp cận có thể trở thành một lựa chọn trong chuỗi trải nghiệm đó.

Theo Báo Điện tử Chính phủ, chương trình được xây dựng ngay từ đầu với mục tiêu phục vụ công chúng, khách du lịch và góp phần phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô. Đây cũng là chương trình mở đầu cho chuỗi sản phẩm nghệ thuật chất lượng cao mà Hà Nội định hướng xây dựng thành thương hiệu riêng.

Tuy nhiên, để hướng đi này thực sự bền vững, chất lượng nghệ thuật vẫn phải là điều kiện trước tiên. Nếu chỉ rút ngắn tác phẩm, bổ sung kỹ thuật sân khấu hoặc tăng yếu tố giải trí mà làm mất đặc trưng của chèo, sản phẩm có thể hấp dẫn nhất thời nhưng khó tạo được giá trị lâu dài. Ngược lại, nếu chỉ giữ nguyên phương thức biểu diễn cũ mà không quan tâm đến thói quen tiếp nhận đã thay đổi, nghệ thuật truyền thống sẽ gặp khó khăn trong việc mở rộng công chúng.

Bài toán vì thế là tìm điểm cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo. Những giá trị như làn điệu, ngôn ngữ biểu diễn, tính cách nhân vật, tính ước lệ và tinh thần dân gian cần được giữ làm nền tảng, trong khi cấu trúc chương trình, thời lượng, truyền thông và phương thức tổ chức có thể được đổi mới để phù hợp hơn với đời sống hôm nay.

Sự xuất hiện của “Nét duyên Chèo Hà thành” trong tháng 7/2026 cho thấy một chuyển động đáng chú ý của sân khấu truyền thống: từ tư duy chủ yếu “đưa chèo đi biểu diễn” sang xây dựng một sản phẩm có tên gọi, cấu trúc, lịch diễn và nhóm công chúng mục tiêu cụ thể. Nếu duy trì được chất lượng và hình thành thói quen thưởng thức, mô hình này có thể giúp chèo không chỉ tồn tại trong lễ hội, hội diễn hay chương trình kỷ niệm, mà hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống văn hóa đô thị.

Qua đó, giá trị của chèo được phát huy trên cả hai phương diện: bảo tồn một loại hình nghệ thuật truyền thống và tạo ra nguồn lực mới cho đời sống văn hóa, du lịch và công nghiệp sáng tạo của Thủ đô. Đây cũng là một trong những cách để nghệ thuật truyền thống tiếp tục sống bằng chính sức hấp dẫn của mình trong điều kiện xã hội đương đại.

Nguồn biên tập: Cổng Thông tin điện tử Bộ VHTTDL; Cổng thông tin Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội; Báo Điện tử Chính phủ; VTV, tháng 7/2026.

Võ Kim Dung./.