Bảo tồn di sản văn hóa gắn với chủ động ứng phó biến đổi khí hậu

Ngày 21/8/2026, tại thành phố Huế, Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế phối hợp với Viện Bảo tồn di tích, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội nghị về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích Kiến trúc nghệ thuật Tháp Phú Diên. Nội dung hội nghị đặt ra yêu cầu tăng cường các giải pháp bảo tồn di tích trong điều kiện tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu, qua đó cho thấy mối quan hệ ngày càng chặt chẽ giữa bảo tồn di sản văn hóa và bảo vệ môi trường.

(Nguồn: Tạp chí Xây dựng)

Tháp Phú Diên là công trình kiến trúc Chăm Pa cổ có giá trị đặc biệt, được phát hiện năm 2001 tại khu vực cồn cát ven biển thuộc xã Phú Diên, nay là xã Phú Vinh, thành phố Huế. Di tích đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia và được ghi nhận với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và kỹ thuật xây dựng, trong đó có các kỷ lục liên quan đến công trình tháp Chăm cổ bằng gạch được phát hiện, khai quật và bảo tồn trong điều kiện đặc thù. Tọa lạc trong môi trường cồn cát ven biển, di tích thường xuyên chịu tác động của độ ẩm, nước mưa, gió biển, cát bay, quá trình xâm thực và những biến động bất thường của thời tiết. Những yếu tố này có thể tác động trực tiếp đến nền móng, kết cấu gạch, bề mặt kiến trúc và cảnh quan xung quanh di tích, đặt ra yêu cầu thường xuyên theo dõi, đánh giá hiện trạng và triển khai các giải pháp bảo quản, tu bổ phù hợp. Việc bảo vệ Tháp Phú Diên vì vậy không chỉ gắn với gìn giữ giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa Chăm Pa mà còn cần được đặt trong tổng thể quản lý môi trường, chủ động ứng phó với các tác động của thiên tai, biến đổi khí hậu và quá trình biến động tự nhiên tại khu vực ven biển.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, các di tích lịch sử - văn hóa, đặc biệt là những di tích nằm tại khu vực ven biển, ven sông hoặc vùng có địa hình nhạy cảm, đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ mới. Gia tăng nhiệt độ, thay đổi chế độ mưa, bão mạnh, nước biển dâng, xói lở và độ ẩm thay đổi có thể làm gia tăng tốc độ xuống cấp của vật liệu, ảnh hưởng đến kết cấu và cảnh quan của di tích.

Từ thực tế tác động của điều kiện tự nhiên và biến đổi khí hậu, công tác bảo tồn di sản cần từng bước chuyển từ phương thức xử lý, khắc phục khi di tích đã xuất hiện dấu hiệu xuống cấp sang chủ động phòng ngừa, theo dõi và quản lý rủi ro ngay từ sớm. Theo đó, cần thường xuyên đánh giá mức độ dễ bị tổn thương của di tích trước các tác động của thời tiết, khí hậu và môi trường, nhất là đối với những di tích có vị trí, vật liệu và kết cấu đặc thù. Việc thiết lập hệ thống theo dõi, quan trắc các yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, tốc độ và hướng gió, diễn biến cát, xói lở, ngập úng hoặc các biến động bất thường khác sẽ giúp kịp thời nhận diện nguy cơ ảnh hưởng đến di tích. Trên cơ sở dữ liệu được thu thập và phân tích theo thời gian, cơ quan quản lý có thể chủ động xác định mức độ tác động, dự báo nguy cơ xuống cấp và lựa chọn các giải pháp bảo quản, gia cố, tu bổ, phục hồi phù hợp với đặc điểm của từng di tích. Đây cũng là cơ sở để từng bước ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý, bảo tồn di sản, nâng cao khả năng thích ứng và bảo đảm an toàn, lâu dài cho các giá trị di sản trước những tác động ngày càng phức tạp của môi trường và khí hậu.

Đối với các di tích có giá trị đặc biệt, việc ứng dụng khoa học và công nghệ cũng mở ra hướng tiếp cận mới. Công nghệ quét 3D, số hóa di sản, GIS, viễn thám và hệ thống cảm biến có thể hỗ trợ ghi nhận hiện trạng, theo dõi biến động và cảnh báo sớm nguy cơ ảnh hưởng đến công trình. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về di tích cũng góp phần lưu giữ thông tin phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và phục hồi trong trường hợp di tích chịu tác động nghiêm trọng của thiên tai.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh biến đổi khí hậu vì vậy không chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa mà cần được triển khai theo hướng liên ngành, với sự phối hợp chặt chẽ giữa các lĩnh vực văn hóa, môi trường, xây dựng, khoa học và công nghệ cùng chính quyền địa phương. Sự phối hợp này có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá đầy đủ các nguy cơ đối với di tích, từ tác động của thời tiết, khí hậu đến những biến động về địa chất, cảnh quan và môi trường; đồng thời bảo đảm các giải pháp bảo tồn được triển khai đồng bộ, phù hợp với điều kiện thực tế. Đặc biệt, đối với những di tích gắn với không gian tự nhiên, cảnh quan sinh thái hoặc nằm trong khu vực nhạy cảm về môi trường, việc bảo vệ hệ sinh thái, nguồn nước, thảm thực vật, địa hình và cảnh quan xung quanh cần được xem là một bộ phận không tách rời của công tác bảo tồn. Cách tiếp cận này sẽ góp phần chuyển từ bảo tồn đơn lẻ đối với từng công trình sang quản lý tổng thể giá trị di sản trong mối quan hệ với môi trường và không gian văn hóa, qua đó nâng cao khả năng thích ứng của di sản trước tác động của biến đổi khí hậu và bảo đảm giá trị di sản được gìn giữ lâu dài.

Trường hợp Tháp Phú Diên cho thấy yêu cầu cấp thiết phải lồng ghép nội dung thích ứng với biến đổi khí hậu vào công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đây cũng là hướng đi phù hợp nhằm bảo đảm các giá trị văn hóa vật thể được gìn giữ lâu dài, đồng thời tạo điều kiện phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

Phùng Tiến tổng hợp tin bài./.