Với đặc trưng kết hợp giữa ca, múa, diễn xuất, lời nói và yếu tố hài hước dân gian, chèo không chỉ phản ánh đời sống sinh hoạt, tâm lý và đạo đức của cộng đồng, mà còn thể hiện tư duy thẩm mỹ, nhân sinh quan và thế giới quan của người Việt qua nhiều thế kỷ. Trong bối cảnh xã hội đương đại, trước sự tác động mạnh mẽ của đô thị hóa, toàn cầu hóa và công nghiệp văn hóa, chèo đang đứng trước yêu cầu vừa phải được bảo tồn như một di sản nghệ thuật, vừa cần được sáng tạo và tiếp biến để thích ứng với môi trường văn hóa mới, mở rộng không gian tồn tại và công chúng tiếp nhận.

Về phương diện lịch sử – văn hóa, chèo ra đời từ môi trường văn hóa dân gian, gắn với sinh hoạt lễ hội, đình làng và đời sống cộng đồng nông thôn. Nội dung các vở chèo cổ thường xoay quanh các tích truyện dân gian, truyện Nôm, lịch sử và các vấn đề đạo đức xã hội, phản ánh khát vọng công bằng, hạnh phúc, phê phán thói hư tật xấu và đề cao những giá trị nhân văn. Ngôn ngữ nghệ thuật của chèo mang tính ước lệ, biểu tượng, giàu chất trữ tình và hài hước, với hệ thống làn điệu phong phú, hình tượng nhân vật điển hình và thủ pháp cách điệu đặc trưng. Chính những yếu tố đó đã tạo nên bản sắc riêng của chèo trong kho tàng nghệ thuật sân khấu dân tộc.

Trong đời sống văn hóa đương đại, chèo vẫn giữ vai trò là một bộ phận quan trọng của di sản văn hóa phi vật thể, song môi trường tồn tại đã có nhiều biến đổi. Không gian biểu diễn truyền thống thu hẹp, công chúng, đặc biệt là giới trẻ, có xu hướng tiếp cận các loại hình giải trí hiện đại, đa phương tiện. Trước thực tế đó, công tác bảo tồn chèo không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ kịch bản, làn điệu và kỹ thuật biểu diễn, mà cần hướng tới bảo tồn trong thực hành sống, gắn với cộng đồng và nhu cầu tiếp nhận của xã hội. Việc duy trì các đoàn chèo chuyên nghiệp, các câu lạc bộ chèo quần chúng, hoạt động truyền dạy trong nhà trường, lễ hội và không gian văn hóa cơ sở là những giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm tính liên tục của truyền thống.

Tuy nhiên, bảo tồn không đồng nghĩa với đóng khung hay bất biến. Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa và giao lưu quốc tế, chèo cần được tiếp cận như một di sản “sống”, có khả năng vận động, thích ứng và sáng tạo. Sáng tạo trong nghệ thuật chèo thể hiện trước hết ở việc làm mới kịch bản, đề tài và phương thức dàn dựng, phản ánh những vấn đề của đời sống đương đại, đồng thời vẫn giữ được cấu trúc và ngôn ngữ nghệ thuật truyền thống. Nhiều vở chèo mới đã khai thác các chủ đề xã hội hiện đại, lịch sử cách mạng, hoặc chuyển thể các tác phẩm văn học, điện ảnh, tạo điều kiện để chèo đối thoại với công chúng hôm nay. Việc sử dụng công nghệ sân khấu, ánh sáng, mỹ thuật, âm thanh hiện đại cũng góp phần nâng cao hiệu quả thẩm mỹ và khả năng tiếp cận của loại hình nghệ thuật này.

Tiếp biến văn hóa là một quá trình tất yếu trong sự phát triển của chèo. Sự tiếp xúc với các loại hình sân khấu và nghệ thuật biểu diễn khác, trong và ngoài nước, tạo ra những cơ hội học hỏi và làm giàu ngôn ngữ nghệ thuật. Tuy nhiên, tiếp biến không phải là hòa tan, mà là sự chọn lọc, dung hợp trên cơ sở giữ vững bản sắc. Trong thực tiễn, việc kết hợp chèo với các yếu tố của kịch nói, múa đương đại, âm nhạc mới, hoặc đưa chèo vào các không gian biểu diễn phi truyền thống như phố đi bộ, bảo tàng, không gian du lịch văn hóa, đã mở ra những hình thức trình diễn mới, góp phần đưa chèo đến gần hơn với công chúng đa dạng, đặc biệt là giới trẻ và du khách quốc tế.

Từ góc độ công nghiệp văn hóa và du lịch trải nghiệm, chèo có tiềm năng trở thành sản phẩm văn hóa đặc thù, góp phần xây dựng hình ảnh và thương hiệu văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung. Các chương trình biểu diễn phục vụ du khách, tour trải nghiệm tìm hiểu nghệ thuật chèo, workshop học hát, học diễn, hóa trang, tìm hiểu làn điệu và tích trò có thể biến hoạt động thưởng thức chèo thành trải nghiệm văn hóa đa chiều. Qua đó, chèo không chỉ được xem như một loại hình biểu diễn, mà còn là “câu chuyện văn hóa” được kể bằng ngôn ngữ sân khấu, giúp du khách hiểu sâu hơn về lịch sử, đời sống và tâm hồn người Việt.

 Kim Dung