Với lịch sử phát triển lâu dài và khả năng chinh phục cảm xúc công chúng ở mọi lứa tuổi, xiếc không chỉ là hình thức giải trí, mà còn là một thành tố quan trọng của đời sống văn hóa, phản ánh trình độ sáng tạo, sức mạnh thể chất và trí tưởng tượng của con người. Trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo hiện nay, nghệ thuật xiếc đang được nhìn nhận lại như một nguồn lực văn hóa – giải trí có tiềm năng lớn để hình thành các sản phẩm du lịch đặc thù, góp phần đa dạng hóa trải nghiệm, gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến và lan tỏa giá trị văn hóa trong không gian toàn cầu hóa.

Về phương diện lý luận, du lịch văn hóa không chỉ dựa trên các di tích, lễ hội hay bảo tàng, mà ngày càng mở rộng sang lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, trong đó yếu tố trải nghiệm, cảm xúc và tính tương tác được đặt ở vị trí trung tâm. Nghệ thuật xiếc, với ngôn ngữ hình thể mang tính phổ quát, vượt qua rào cản ngôn ngữ và khác biệt văn hóa, có khả năng tiếp cận rộng rãi công chúng trong nước và quốc tế. Những màn nhào lộn, tung hứng, đu dây, thăng bằng, ảo thuật hay biểu diễn với động vật không chỉ gây ấn tượng mạnh về thị giác, mà còn khơi gợi cảm xúc hồi hộp, thán phục và đồng cảm, tạo nên những trải nghiệm khó quên đối với du khách.

Trong tiến trình phát triển công nghiệp văn hóa, xiếc không chỉ tồn tại như một loại hình sân khấu độc lập, mà đang được tích hợp vào các không gian và sản phẩm du lịch đa dạng. Các chương trình xiếc tại khu du lịch, công viên chủ đề, lễ hội văn hóa, không gian phố đi bộ, du thuyền, hay các trung tâm giải trí tổng hợp đã trở thành điểm nhấn quan trọng trong cấu trúc sản phẩm du lịch. Không gian trình diễn xiếc, khi được thiết kế gắn với bối cảnh văn hóa địa phương, kiến trúc di sản hoặc cảnh quan đặc thù, có thể tạo nên những “cảnh quan văn hóa động”, nơi nghệ thuật biểu diễn hòa quyện với không gian điểm đến, nâng cao giá trị thẩm mỹ và trải nghiệm tổng thể.

Đối với du lịch trải nghiệm, xiếc có ưu thế đặc biệt ở khả năng tạo ra sự tham gia và tương tác. Bên cạnh việc thưởng thức biểu diễn, du khách có thể tham gia các hoạt động trải nghiệm như tìm hiểu kỹ thuật cơ bản, thử tập các động tác đơn giản dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ, tham quan hậu trường, quan sát quá trình luyện tập và chế tác đạo cụ. Những hình thức “học bằng trải nghiệm” này giúp chuyển hóa xiếc từ sản phẩm giải trí đơn thuần thành không gian giáo dục và sáng tạo, đặc biệt hấp dẫn đối với thanh thiếu niên và gia đình, đồng thời góp phần lan tỏa tri thức và giá trị lao động nghệ thuật.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhiều mô hình du lịch văn hóa đã khai thác thành công xiếc như một sản phẩm mang tính thương hiệu, kết hợp giữa kỹ thuật biểu diễn truyền thống và ngôn ngữ dàn dựng hiện đại. Các chương trình xiếc đương đại, xiếc kết hợp múa, kịch, âm nhạc, ánh sáng và công nghệ số tạo ra những tác phẩm tổng hợp, vừa mang tính giải trí cao, vừa hàm chứa nội dung nghệ thuật và câu chuyện văn hóa. Khi được lồng ghép vào các tour du lịch, liên hoan nghệ thuật, sự kiện văn hóa quốc tế, xiếc trở thành phương tiện giao lưu và đối thoại văn hóa hiệu quả, góp phần quảng bá hình ảnh quốc gia và xây dựng sức mạnh mềm.

Ở Việt Nam, nghệ thuật xiếc có truyền thống phát triển từ khá sớm và từng bước khẳng định vị thế trong đời sống nghệ thuật chuyên nghiệp cũng như trên trường quốc tế. Trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa, xiếc có thể đóng vai trò là một sản phẩm bổ trợ quan trọng, đặc biệt tại các đô thị lớn, trung tâm du lịch và không gian lễ hội. Việc xây dựng các chương trình xiếc mang đậm bản sắc dân tộc, khai thác chất liệu văn hóa truyền thống, lịch sử, truyện dân gian, kết hợp với kỹ thuật xiếc hiện đại, sẽ tạo ra những tác phẩm vừa hấp dẫn về hình thức, vừa giàu nội dung văn hóa, góp phần định vị thương hiệu điểm đến và tăng cường trải nghiệm cho du khách.

Tuy nhiên, việc phát triển xiếc trong du lịch văn hóa cũng đặt ra những thách thức. Nguy cơ thương mại hóa quá mức, chạy theo yếu tố giật gân, kỹ xảo mà xem nhẹ chiều sâu nghệ thuật và giá trị văn hóa có thể làm suy giảm chất lượng và bản sắc của loại hình này. Bên cạnh đó, điều kiện lao động đặc thù, yêu cầu cao về an toàn, đào tạo và cơ sở vật chất cũng là những yếu tố cần được tính đến trong quá trình đưa xiếc vào chuỗi sản phẩm du lịch. Do đó, sự kết hợp giữa nghệ thuật xiếc và du lịch cần được định hướng trên cơ sở khoa học, tôn trọng quy luật phát triển nghệ thuật và bảo đảm vai trò chủ thể của nghệ sĩ.

Từ góc độ phát triển bền vững, nghệ thuật xiếc trong du lịch văn hóa không chỉ nhằm mục tiêu thu hút khách, mà còn góp phần tạo sinh kế cho nghệ sĩ, duy trì môi trường sáng tạo và đào tạo thế hệ kế cận. Khi được tích hợp vào hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, xiếc có thể mở rộng không gian biểu diễn, đa dạng hóa nguồn thu, đồng thời nâng cao vị thế xã hội của nghệ sĩ. Sự phối hợp giữa ngành văn hóa, du lịch, giáo dục và doanh nghiệp sáng tạo là điều kiện quan trọng để hình thành các mô hình khai thác hiệu quả, trong đó bảo tồn, sáng tạo và phát triển thị trường được đặt trong mối quan hệ hài hòa.

Trong kỷ nguyên số, truyền thông đa phương tiện và công nghệ trình diễn cũng mở ra những khả năng mới cho việc lan tỏa nghệ thuật xiếc trong không gian du lịch. Các chương trình phát trực tuyến, video quảng bá, thực tế ảo, trình diễn mapping hay sân khấu số không chỉ giúp mở rộng phạm vi tiếp cận công chúng, mà còn tạo ra những hình thức trải nghiệm mới, kết hợp giữa xem trực tiếp và tương tác công nghệ. Điều này đặc biệt phù hợp với thị hiếu của du khách trẻ và góp phần đưa xiếc tiếp cận các thị trường quốc tế.

Tóm lại, nghệ thuật xiếc, với đặc trưng là ngôn ngữ hình thể giàu tính phổ quát, kỹ thuật trình diễn độc đáo và khả năng tạo cảm xúc mạnh mẽ, có tiềm năng lớn trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo. Khi được định hướng khai thác trên cơ sở khoa học, tôn trọng bản sắc và gắn với mục tiêu phát triển bền vững, xiếc không chỉ là sản phẩm giải trí hấp dẫn, mà còn trở thành nguồn lực văn hóa quan trọng, góp phần làm phong phú hệ thống sản phẩm du lịch, nâng cao trải nghiệm của du khách và khẳng định vị thế của văn hóa Việt Nam trong không gian hội nhập quốc tế.

Kim Dung