Du lịch bảo tàng, vì thế, nổi lên như một loại hình du lịch văn hóa đặc thù, cho phép du khách tiếp cận lịch sử không chỉ thông qua văn bản hay thuyết minh, mà bằng trải nghiệm trực quan, đa giác quan và cảm xúc. “Học lịch sử bằng thị giác” trở thành phương thức tiếp cận hiệu quả, góp phần đổi mới cách thức truyền tải tri thức lịch sử, nâng cao nhận thức xã hội và gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến.

Về phương diện lý luận, bảo tàng là một thiết chế văn hóa – khoa học có chức năng sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày và truyền thông các giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học. Trong cấu trúc của du lịch văn hóa, bảo tàng đóng vai trò là “không gian diễn giải”, nơi quá khứ được tái hiện thông qua hệ thống hiện vật, hình ảnh, tư liệu và câu chuyện. Khác với việc học lịch sử theo lối tuyến tính trong sách giáo khoa, du lịch bảo tàng cho phép người học tiếp cận lịch sử trong không gian ba chiều, nơi các sự kiện, nhân vật và bối cảnh được đặt trong mối quan hệ trực quan, tạo điều kiện cho quá trình nhận thức tổng hợp và sâu sắc hơn.

Thị giác giữ vai trò trung tâm trong trải nghiệm bảo tàng. Các hiện vật gốc, mô hình, tranh ảnh, bản đồ, phim tư liệu, không gian tái hiện và thiết kế trưng bày đều là những “văn bản thị giác” giúp du khách hình dung và cảm thụ lịch sử. Thông qua màu sắc, ánh sáng, bố cục không gian và ngôn ngữ tạo hình, bảo tàng có khả năng chuyển tải những thông tin phức tạp thành hình ảnh dễ tiếp nhận, kích thích trí tưởng tượng và cảm xúc. Quá trình “học bằng mắt” này đặc biệt hiệu quả đối với thế hệ trẻ và khách quốc tế, những đối tượng có nhu cầu tiếp cận nhanh, trực quan và mang tính trải nghiệm cao.

Trong xu hướng phát triển hiện đại, nhiều bảo tàng trên thế giới đã chuyển từ mô hình trưng bày tĩnh sang mô hình bảo tàng trải nghiệm, bảo tàng tương tác và bảo tàng số. Công nghệ đa phương tiện, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trình chiếu 3D, âm thanh – ánh sáng và các ứng dụng di động được tích hợp vào không gian trưng bày, cho phép tái hiện các sự kiện lịch sử, kiến trúc đã mất, trận chiến, đời sống sinh hoạt hay nghi lễ truyền thống. Nhờ đó, du khách không chỉ quan sát hiện vật, mà còn “bước vào” bối cảnh lịch sử, trải nghiệm không gian và thời gian quá khứ một cách sống động. Đây chính là quá trình chuyển hóa lịch sử từ tri thức trừu tượng thành trải nghiệm cảm tính, giúp tăng cường khả năng ghi nhớ và hiểu biết.

Du lịch bảo tàng còn mang ý nghĩa quan trọng trong giáo dục lịch sử và bồi dưỡng bản sắc văn hóa. Thông qua việc tiếp xúc trực tiếp với các di sản vật chất và phi vật chất được trưng bày, du khách, đặc biệt là học sinh, sinh viên, có cơ hội hình thành nhận thức cụ thể về tiến trình lịch sử, sự hy sinh, sáng tạo và đóng góp của các thế hệ đi trước. Những hình ảnh, hiện vật gắn với chiến tranh, cách mạng, xây dựng đất nước, hay đời sống văn hóa truyền thống không chỉ cung cấp thông tin, mà còn khơi gợi cảm xúc, lòng tự hào và ý thức trách nhiệm đối với việc bảo tồn di sản. Ở khía cạnh này, bảo tàng trở thành “lớp học mở”, nơi lịch sử được truyền đạt bằng ngôn ngữ của hình ảnh và cảm xúc, vượt ra ngoài khuôn khổ của giáo dục chính quy.

Từ góc độ phát triển du lịch, bảo tàng là một thành tố quan trọng trong cấu trúc sản phẩm du lịch đô thị và du lịch di sản. Nhiều thành phố trên thế giới đã xây dựng thương hiệu điểm đến gắn với hệ thống bảo tàng và không gian trưng bày, hình thành các “tuyến du lịch bảo tàng”, “khu bảo tàng”, “đêm bảo tàng”, “lễ hội bảo tàng”. Các hoạt động này không chỉ thu hút du khách trong nước và quốc tế, mà còn kéo dài thời gian lưu trú, đa dạng hóa trải nghiệm và gia tăng chi tiêu. Sự kết hợp giữa tham quan, giáo dục, giải trí và mua sắm sản phẩm lưu niệm giúp bảo tàng trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị du lịch văn hóa.

Ở Việt Nam, hệ thống bảo tàng với nhiều loại hình như bảo tàng lịch sử, cách mạng, mỹ thuật, dân tộc học, bảo tàng chuyên ngành và bảo tàng địa phương là nguồn tài nguyên quý giá cho phát triển du lịch bảo tàng. Trong những năm gần đây, nhiều bảo tàng đã chú trọng đổi mới nội dung và hình thức trưng bày theo hướng trực quan, hiện đại, tăng cường ứng dụng công nghệ số và tổ chức các hoạt động trải nghiệm, giáo dục di sản. Các chương trình tham quan chuyên đề, trưng bày tương tác, hướng dẫn bằng đa ngôn ngữ, tour học tập cho học sinh, sinh viên bước đầu đã góp phần nâng cao sức hấp dẫn của bảo tàng trong hệ thống điểm đến du lịch.

Tuy nhiên, du lịch bảo tàng ở Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một số bảo tàng còn hạn chế về thiết kế trưng bày, phương thức diễn giải và mức độ tương tác, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu trải nghiệm ngày càng cao của du khách. Sự liên kết giữa bảo tàng với các doanh nghiệp lữ hành, trường học và cộng đồng còn chưa chặt chẽ, dẫn đến việc khai thác chưa tương xứng với tiềm năng. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực làm công tác truyền thông, giáo dục bảo tàng và thiết kế trải nghiệm còn thiếu và chưa được đào tạo chuyên sâu theo hướng liên ngành giữa lịch sử, mỹ thuật, công nghệ và du lịch.

Để phát triển du lịch bảo tàng theo hướng “học lịch sử bằng thị giác” một cách hiệu quả và bền vững, cần có cách tiếp cận tổng thể. Trước hết, cần đổi mới tư duy trưng bày, chuyển từ việc “trưng bày hiện vật” sang “kể chuyện bằng hình ảnh”, trong đó lịch sử được diễn giải bằng ngôn ngữ thị giác, không gian và công nghệ. Thứ hai, cần tăng cường ứng dụng công nghệ số để mở rộng khả năng tiếp cận, cá nhân hóa trải nghiệm và kết nối bảo tàng với hệ sinh thái du lịch thông minh. Thứ ba, cần thúc đẩy liên kết giữa bảo tàng, nhà trường, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng nhằm xây dựng các chương trình học tập – tham quan – trải nghiệm có chiều sâu và tính bền vững.

Tóm lại, du lịch bảo tàng là một hình thức đặc thù của du lịch văn hóa, trong đó lịch sử được tiếp cận và cảm thụ thông qua ngôn ngữ thị giác và trải nghiệm trực quan. Việc “học lịch sử bằng thị giác” không chỉ giúp nâng cao hiệu quả truyền thông và giáo dục di sản, mà còn góp phần làm mới hình ảnh bảo tàng, gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến và củng cố bản sắc văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa. Khi được đầu tư và tổ chức theo hướng hiện đại, liên ngành và lấy trải nghiệm của công chúng làm trung tâm, du lịch bảo tàng sẽ trở thành cầu nối quan trọng giữa quá khứ và hiện tại, giữa tri thức khoa học và cảm xúc thẩm mỹ, đóng góp tích cực cho phát triển bền vững của văn hóa và du lịch.

Kim Dung