Đối với Việt Nam, nơi sở hữu kho tàng di sản phong phú về sân khấu, âm nhạc, múa và nghi lễ, vấn đề đặt ra không chỉ là bảo tồn các hình thức truyền thống, mà còn là cách thức chuyển hóa, tái diễn giải bản sắc ấy trong ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, để vừa phù hợp với đời sống hiện đại, vừa có khả năng đối thoại với công chúng trong nước và quốc tế.

Bản sắc dân tộc trong nghệ thuật biểu diễn trước hết thể hiện ở hệ thống chất liệu văn hóa: làn điệu dân ca, nhạc cụ truyền thống, động tác múa, cấu trúc kịch bản, hình tượng nhân vật, mỹ thuật sân khấu, trang phục, nghi lễ và triết lý thẩm mỹ phương Đông. Những yếu tố này hình thành qua lịch sử lâu dài, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và cảm xúc thẩm mỹ của cộng đồng. Khi bước vào không gian đương đại, các chất liệu ấy không còn tồn tại như những “khuôn mẫu bất biến”, mà trở thành nguồn cảm hứng để nghệ sĩ sáng tạo, tái cấu trúc và đối thoại với những vấn đề của thời đại.

Trong sân khấu và múa đương đại, nhiều nghệ sĩ đã chủ động khai thác chất liệu dân gian, truyền thống như một ngôn ngữ biểu đạt mang tính biểu tượng. Các làn điệu chèo, tuồng, cải lương, ca trù, quan họ; các động tác múa dân gian, nghi lễ; nhạc cụ như đàn bầu, đàn tranh, trống, sáo… được đưa vào cấu trúc dàn dựng mới, kết hợp với ngôn ngữ hình thể hiện đại, âm nhạc thể nghiệm và thiết kế sân khấu đương đại. Sự kết hợp này không nhằm phục dựng nguyên trạng, mà hướng tới việc làm nổi bật “tinh thần” và “hồn cốt” của văn hóa dân tộc trong hình thức biểu đạt mới, phù hợp với cảm quan thẩm mỹ của công chúng hôm nay.

Bản sắc dân tộc trong nghệ thuật biểu diễn đương đại còn thể hiện ở hệ tư tưởng và cảm thức văn hóa. Những chủ đề như ký ức lịch sử, chiến tranh, làng quê, đô thị hóa, gia đình, tín ngưỡng, thân phận con người trong xã hội chuyển đổi… được nhìn từ góc độ đương đại, song vẫn thấm đẫm tinh thần nhân văn và lối cảm thụ đặc trưng của văn hóa Việt. Khi các câu chuyện mang tính địa phương được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, chúng không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn tạo nên cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và đổi mới.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, bản sắc dân tộc trở thành yếu tố quan trọng giúp nghệ thuật biểu diễn Việt Nam tạo dấu ấn riêng. Trên các sân khấu, liên hoan và dự án hợp tác quốc tế, những tác phẩm mang đậm màu sắc văn hóa bản địa, nếu được dàn dựng với tư duy hiện đại và kỹ thuật chuyên nghiệp, thường tạo được sự quan tâm và tò mò của công chúng nước ngoài. Chính sự khác biệt về ngôn ngữ âm nhạc, hình thể, nhịp điệu và hình tượng văn hóa đã làm nên giá trị nhận diện, giúp nghệ thuật Việt Nam không bị hòa tan trong dòng chảy chung.

Tuy nhiên, việc khẳng định bản sắc trong nghệ thuật biểu diễn đương đại cũng đối mặt với nguy cơ hình thức hóa hoặc minh họa hóa truyền thống. Khi các yếu tố dân tộc chỉ được sử dụng như “màu sắc trang trí” bề mặt, thiếu chiều sâu nghiên cứu và sáng tạo, tác phẩm dễ rơi vào tình trạng sao chép, lặp lại hoặc phục vụ thị hiếu du lịch đơn thuần. Do đó, việc tiếp cận di sản cần dựa trên hiểu biết khoa học, tôn trọng bối cảnh lịch sử – văn hóa, đồng thời đặt trong mối quan hệ đối thoại với các vấn đề của xã hội đương đại.

Ở tầm chiến lược, việc phát huy bản sắc dân tộc trong nghệ thuật biểu diễn đương đại cần gắn với đào tạo, nghiên cứu và chính sách hỗ trợ sáng tạo. Nghệ sĩ cần được trang bị nền tảng vững chắc về di sản truyền thống, đồng thời tiếp cận các phương pháp sáng tác, dàn dựng hiện đại và liên ngành. Các thiết chế nghệ thuật, liên hoan, không gian sáng tạo và chương trình hợp tác quốc tế cần tạo điều kiện cho những thử nghiệm kết hợp giữa truyền thống và đương đại, giữa bản sắc và hội nhập.

Có thể khẳng định, bản sắc dân tộc không phải là yếu tố đối lập với hiện đại, mà là nền tảng để nghệ thuật biểu diễn đương đại phát triển bền vững và có chiều sâu. Khi được chuyển hóa bằng tư duy sáng tạo và ngôn ngữ nghệ thuật mới, các giá trị truyền thống sẽ tiếp tục “sống” trong đời sống đương đại, góp phần khẳng định vị thế của nghệ thuật Việt Nam trong không gian văn hóa toàn cầu.

Kim Dung