Không gian số không chỉ là môi trường truyền dẫn, mà đã trở thành một “sân khấu mới”, nơi các hoạt động biểu diễn âm nhạc được tổ chức, lan tỏa và tương tác với công chúng theo những cách thức chưa từng có. Trong bối cảnh đó, âm nhạc biểu diễn đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc, mở ra nhiều cơ hội đồng thời đặt ra không ít thách thức về nghệ thuật, kỹ thuật và mô hình phát triển.

Trước hết, không gian số mở rộng đáng kể phạm vi tiếp cận của âm nhạc biểu diễn. Nếu trước đây, hoạt động hòa nhạc, ca nhạc, opera, nhạc kịch chủ yếu diễn ra trong nhà hát, phòng hòa nhạc hoặc không gian biểu diễn trực tiếp, thì ngày nay, thông qua các nền tảng livestream, video theo yêu cầu, mạng xã hội và ứng dụng nghe nhìn, một buổi biểu diễn có thể tiếp cận khán giả ở khắp nơi trên thế giới. Điều này giúp xóa bỏ rào cản địa lý, tạo điều kiện để nghệ sĩ và đơn vị nghệ thuật tiếp cận công chúng rộng rãi hơn, đồng thời góp phần quảng bá các giá trị âm nhạc truyền thống và đương đại trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Không gian số cũng làm thay đổi hình thức và ngôn ngữ trình diễn. Bên cạnh mô hình biểu diễn trực tiếp được ghi hình và phát sóng, nhiều chương trình được thiết kế riêng cho môi trường số, kết hợp âm nhạc với hình ảnh, đồ họa, kỹ xảo, thực tế ảo, thực tế tăng cường, tạo nên những trải nghiệm đa phương tiện. Khán giả không chỉ “nghe” mà còn “nhìn”, “tương tác”, tham gia bình luận, chia sẻ, thậm chí trở thành một phần của quá trình trình diễn thông qua các nền tảng tương tác trực tuyến. Điều này đòi hỏi nghệ sĩ và đạo diễn âm nhạc phải tư duy lại về cấu trúc chương trình, cách dàn dựng, nhịp điệu và hình thức thể hiện, để phù hợp với thói quen tiếp nhận của công chúng trong môi trường số.

Một khía cạnh quan trọng khác là sự thay đổi trong mối quan hệ giữa nghệ sĩ và khán giả. Không gian số tạo điều kiện cho sự tương tác hai chiều, giúp nghệ sĩ tiếp cận phản hồi của công chúng nhanh chóng, xây dựng cộng đồng người hâm mộ và cá nhân hóa hình ảnh, thương hiệu nghệ thuật. Các buổi giao lưu trực tuyến, hậu trường, chia sẻ quá trình luyện tập, sáng tác… góp phần rút ngắn khoảng cách, tạo cảm giác gần gũi và gắn kết. Đồng thời, khán giả cũng trở nên chủ động hơn trong việc lựa chọn, đánh giá và lan tỏa sản phẩm âm nhạc, qua đó tác động trực tiếp đến xu hướng sáng tạo và thị trường biểu diễn.

Tuy nhiên, âm nhạc biểu diễn trong không gian số cũng đối mặt với những thách thức đáng kể. Trước hết là vấn đề chất lượng nghệ thuật và trải nghiệm thẩm mỹ. Âm nhạc, đặc biệt là các loại hình như giao hưởng, thính phòng, opera, vốn gắn chặt với không gian âm học và cảm xúc trực tiếp của khán giả trong nhà hát. Khi chuyển sang môi trường số, trải nghiệm này bị trung gian hóa qua thiết bị và đường truyền, đòi hỏi công nghệ ghi âm, ghi hình, xử lý âm thanh – hình ảnh phải đạt chuẩn cao để bảo đảm giá trị nghệ thuật. Bên cạnh đó, nguy cơ “giải trí hóa” và chạy theo thị hiếu nhanh, ngắn hạn trên nền tảng số có thể làm lu mờ chiều sâu học thuật và giá trị thẩm mỹ của các chương trình biểu diễn.

Vấn đề bản quyền và mô hình kinh tế cũng là một thách thức lớn. Việc phát sóng, chia sẻ và lưu trữ trực tuyến đặt ra yêu cầu về cơ chế bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, đồng thời đòi hỏi các mô hình kinh doanh mới, phù hợp với môi trường số, nhằm bảo đảm nguồn thu bền vững cho nghệ sĩ và đơn vị tổ chức biểu diễn.

Đối với Việt Nam, không gian số mở ra cơ hội quan trọng để quảng bá âm nhạc truyền thống, âm nhạc hàn lâm và các sáng tạo đương đại ra quốc tế. Các chương trình hòa nhạc trực tuyến, festival âm nhạc số, kho tư liệu biểu diễn được số hóa có thể trở thành kênh giới thiệu hiệu quả di sản và thành tựu âm nhạc của đất nước. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần có chiến lược đầu tư đồng bộ về hạ tầng công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, đổi mới phương thức sản xuất – phát hành và hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động biểu diễn trong môi trường số.

Có thể khẳng định, âm nhạc biểu diễn trong không gian số là một xu thế tất yếu của thời đại. Khi được tiếp cận với tư duy sáng tạo, chuyên nghiệp và có định hướng, không gian số không chỉ là kênh truyền dẫn, mà còn trở thành một môi trường nghệ thuật mới, nơi âm nhạc tiếp tục phát huy sức sống, mở rộng biên độ biểu đạt và kết nối sâu rộng với công chúng trong nước và quốc tế.

Kim Dung