Khác với hội họa giá vẽ hay điêu khắc truyền thống vốn tồn tại như những đối tượng độc lập, nghệ thuật sắp đặt xây dựng tác phẩm như một tổng thể không gian, trong đó người xem không chỉ “nhìn” mà còn “bước vào”, “trải nghiệm” và “tương tác”. Chính sự thay đổi này đã làm xuất hiện một ngôn ngữ biểu đạt mới, gắn nghệ thuật với cảm giác, thời gian, ký ức và bối cảnh cụ thể của không gian trưng bày.

Về bản chất, nghệ thuật sắp đặt là sự kết hợp giữa nhiều yếu tố: vật thể, ánh sáng, âm thanh, hình ảnh, chuyển động, thậm chí mùi hương và dữ liệu số, nhằm tạo nên một môi trường thẩm mỹ mang tính tổng hợp. Tác phẩm không còn giới hạn trong khung tranh hay khối tượng, mà mở rộng ra toàn bộ không gian, biến không gian thành một phần cấu thành của nội dung và hình thức. Người xem, khi di chuyển trong không gian ấy, trở thành một “nhân tố tham gia”, góp phần hoàn thiện ý nghĩa của tác phẩm thông qua cảm nhận và trải nghiệm cá nhân.

Sự ra đời và phát triển của nghệ thuật sắp đặt gắn liền với những chuyển biến trong tư duy nghệ thuật thế kỷ XX, đặc biệt là sự xuất hiện của các trào lưu tiền phong và hậu hiện đại. Khi nghệ sĩ không còn bị ràng buộc bởi khuôn mẫu tạo hình truyền thống, họ tìm đến không gian như một “chất liệu” mới, cho phép biểu đạt những vấn đề phức tạp của đời sống đương đại: ký ức lịch sử, chiến tranh, đô thị hóa, môi trường, bản sắc, thân phận con người, mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng. Ngôn ngữ của sắp đặt vì thế mang tính khái niệm cao, giàu tính biểu tượng và thường gắn với bối cảnh cụ thể, khó tách rời không gian trưng bày.

Tại Việt Nam, nghệ thuật sắp đặt bắt đầu được giới thiệu từ những năm 1990 và nhanh chóng trở thành một phương thức biểu đạt quan trọng của nghệ thuật đương đại. Nhiều nghệ sĩ đã sử dụng vật liệu đời sống, đồ vật quen thuộc, chất liệu truyền thống kết hợp với ánh sáng, âm thanh và không gian để xây dựng những tác phẩm phản ánh các vấn đề xã hội, lịch sử và văn hóa. Các sắp đặt về ký ức chiến tranh, làng quê, đô thị, môi trường, tín ngưỡng, thân phận con người trong xã hội chuyển đổi đã cho thấy khả năng diễn đạt mạnh mẽ của loại hình này, vượt ra khỏi giới hạn của hình ảnh tĩnh.

Một đặc điểm nổi bật của nghệ thuật sắp đặt là tính liên ngành và mở. Nó có thể kết hợp với trình diễn, video art, nghệ thuật âm thanh, công nghệ số, thực tế ảo, tạo nên những trải nghiệm đa giác quan. Sự giao thoa này làm phong phú ngôn ngữ biểu đạt, đồng thời phản ánh đặc trưng của đời sống đương đại – một đời sống đa tầng, đa chiều, nơi con người tiếp nhận thông tin không chỉ bằng thị giác mà bằng toàn bộ cảm giác và cảm xúc.

Nghệ thuật sắp đặt cũng góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nghệ thuật và công chúng. Khi người xem được bước vào không gian tác phẩm, được “sống trong” tác phẩm, quá trình tiếp nhận trở nên trực tiếp và sinh động hơn so với việc chỉ quan sát từ bên ngoài. Tuy nhiên, do mang tính khái niệm và phụ thuộc nhiều vào bối cảnh, sắp đặt cũng đòi hỏi công chúng có sự chuẩn bị nhất định về tri thức và khả năng cảm thụ, cũng như sự hỗ trợ từ hoạt động thuyết minh, giáo dục nghệ thuật và truyền thông.

Trong bối cảnh phát triển của công nghiệp văn hóa và không gian sáng tạo, nghệ thuật sắp đặt ngày càng khẳng định vai trò như một hình thức biểu đạt linh hoạt, có khả năng thích ứng với nhiều loại hình không gian: bảo tàng, nhà máy cũ, di tích, không gian công cộng, thậm chí môi trường tự nhiên. Sự hiện diện của sắp đặt trong các biennale, festival nghệ thuật, dự án nghệ thuật cộng đồng cho thấy sức sống và khả năng lan tỏa của loại hình này.

Có thể khẳng định, nghệ thuật sắp đặt đã mở ra một ngôn ngữ biểu đạt mới, trong đó không gian, vật thể, con người và thời gian hòa quyện thành một chỉnh thể thẩm mỹ. Ngôn ngữ ấy không chỉ phản ánh những biến đổi của tư duy nghệ thuật, mà còn đáp ứng nhu cầu diễn đạt những vấn đề phức tạp của đời sống đương đại. Trong tiến trình hội nhập và phát triển, nghệ thuật sắp đặt tiếp tục là một trong những phương thức sáng tạo quan trọng, góp phần làm giàu diện mạo của mỹ thuật Việt Nam và tăng cường khả năng đối thoại với nghệ thuật thế giới.

Kim Dung