1. Nhận thức về du lịch sáng tạo

Du lịch sáng tạ  được hình thành do có sự thay đổi nhu cầu nâng cao trải nghiệm của du khách thông qua hoạt động tương tác với cộng đồng để tìm hiểu, học hỏi những giá trị văn hóa truyền thống bản địa tại điểm đến, qua đó góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa địa phương, hạn chế những tác động tiêu cực của du lịch đại chúng. Du lịch sáng tạo là một phần của du lịch văn hóa, mà ở đó du khách sẽ được “chủ động” tự tay sáng tạo nên những sản phẩm của địa phương cùng với người dân bản địa. thay vì chỉ quan sát, tự cảm nhận các giá trị văn hóa địa phương một cách “thụ động”, Những hoạt động du lịch sáng tạo có thể bao gồm: vẽ tranh, điêu khắc, làm gốm, nấu ăn,…. Khái niệm du lịch sáng tạo được Giáo sư Greg Richards và Crispin Raymond đưa ra lần đầu vào năm 2000, theo đó: “Du lịch sáng tạo là loại hình du lịch mang đến cho du khách cơ hội phát triển tiềm năng sáng tạo của bản thân nhờ tham gia vào các trải nghiệm học hỏi văn hóa và đặc trưng của điểm đến” 5 Năm 2006, UNESCO đã đưa ra một định nghĩa mở rộng hơn, nhấn mạnh sự tham gia học hỏi và kết nối của du khách với những người dân địa phương tại điểm đến để tạo nên những sản phẩm văn hóa sống động. Đến năm 2014, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã đưa ra khái niệm: “Du lịch sáng tạo là các hoạt động sáng tạo dựa trên việc học hỏi những yếu tố tạo nên giá trị văn hóa địa phương trong quá trình kết nối người sáng tạo với cộng đồng tại điểm đến để tạo ra các sản phẩm văn hóa với nội dung và trải nghiệm có ý nghĩa". Cho dù còn có sự chưa thống nhất về thuật ngữ, tuy nhiên cho đến nay đa số cho rằng: “Du lịch sáng tạo là loại hình du lịch văn hóa mà khách du lịch khi tham gia sẽ có cơ hội phát triển tiềm năng sáng tạo và nâng cao trải nghiệm của bản thân thông qua hoạt động tương tác với cộng đồng địa phương tại điểm đến để học hỏi, tìm hiểu về những giá trị văn hóa bản địa”

Trong một số trường hợp, “Du lịch sáng tạo” có thể bị hiểu nhầm với “Du lịch trải nghiệm” (Experimental tourism) mà tiêu biểu là du lịch “Homestay” mà ở đó khách du lịch có được những trải nghiệm về lối sống sinh hoạt và lao động sản xuất truyền thống thông qua việc “cùng ăn, cùng ở, cùng sinh hoạt, cùng lao động…” với người dân bản địa. Về mặt hình thức, “Du lịch sáng tạo” có những hoạt động tương đồng với “Du lịch trải nghiệm” khi đề cao yếu tố tương tác với cộng đồng người dân địa phương. Tuy nhiên về bản chất “Du lịch trải nghiệm” chỉ tập trung vào các hình thức trải nghiệm trực tiếp, chứ không quan tâm nhiều tới việc học hỏi những những yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị văn hóa truyền thống trong nếp sống, sinh hoạt và lao động sản xuất của cộng đồng địa phương. Nói cách khác, “Du lịch trải nghiệm” là quá trình 6 nhận diện một cách thụ động, trong khi “Du lịch sáng tạo” là quá trình du khách kết nối với người dân địa phương để trải nghiệm lối sống văn hóa truyền thống và chủ động khám phá, trải nghiệm, học hỏi từ những giá trị văn hóa bản địa cũng như phát huy tối đa khả năng sáng tạo của mình. Trong hoạt động “Du lịch sáng tạo”, du khách không chỉ là người thụ hưởng, mà còn sáng tác và tạo ra những sản phẩm văn hóa dựa trên chính những gì mình được trải nghiệm. Chính hoạt động kết nối, tương tác với cộng đồng địa phương trong khám phá, trải nghiệm văn hóa bản địa cũng như học hỏi và phát huy khả năng sáng tạo của chính bản thân để tạo ra những sản phẩm văn hóa, đã tạo nên sự hấp dẫn đặc biệt của loại hình “Du lịch sáng tạo”. Phần lớn du khách sau khi trải nghiệm những sản phẩm du lịch sáng tạo đều cảm thấy hài lòng và mong muốn sẽ có cơ hội được tiếp tục tham gia loại hình du lịch này trong những chuyến đi du lịch khác. Đây chính là yếu tố quan trọng góp phần tạo nên sức hấp dẫn, nâng cao khả năng cạnh tranh và phát triển du lịch bền vững điểm đến. Căn cứ vào bản chất và đặc điểm của “Du lịch sáng tạo” có thể thấy để có thể phát triển loại hình du lịch này cần chú ý đối với một số yếu tố ảnh hưởng chính sáu: - Du lịch sáng tạo phát triển dựa trên sự sáng tạo cần được pháp luật bảo vệ tính bản quyền của những sản phẩm được tạo ra. Bên cạnh đó để có thể phát triển rất cần có chính sách phù hợp khuyến khích và hỗ trợ. - Du lịch là ngành kinh tế vận hành theo nguyên tắc Cung - Cầu và phát triển “Du lịch sáng tạo” cũng không phải là ngoại lệ. Vì vậy để phát triển loại hình du lịch này ở Việt Nam nói chung và ở những điểm đến có tiềm năng nói riêng, cần xác định/ đánh giá được “Cầu” của thị trường. Đây sẽ là căn cứ để định vị tiềm năng và hình thức phát triển “Du lịch sáng tạo”. - Để phát triển du lịch sáng tạo dựa trên nguyên tắc Cung - Cầu, yếu tố quan trọng quyết định đến sự phát triển của loại hình du lịch này chính là tuềm năng cũng như khả năng khai thác. Đó có thể là các làng nghề truyền thống, nghệ thuật và lễ hội dân gian, ẩm thực truyền thống,.. có thể được khai thác để đáp ứng “Cầu” của thị trường. - Một trong những đặc điểm quan trọng mang tính đặc thù của loại hình du lịch sáng tạo là có sự tương tác giữa khách du lịch với cộng đồng. Chính vì vậy sự sẵn sàng của cộng đồng tham gia vào hoạt động tương tác là rất quan trọng. Điều này đòi hỏi cộng đồng cần được trang bị kỹ năng giao tiếp bằng tiếng nước ngoài phù hợp với từng thị trường. - Để phát triển du lịch nói chung, loại hình du lịch sáng tạo nói riêng, việc liên kết các bên liên quan, từ quản lý nhà nước đến quản lý điểm đến, doanh nghiệp và cộng đồng là rất quan trọng nhằm hỗ trợ cho hoạt động sáng tạo, hoạt động giao tiếp giữa khách du lịch và cộng đồng được diễn ra thuận lợi. - Phát triển du lịch rất cần môi trường du lịch được đảm bảo. Trong trường hợp phát triển du lịch sáng tạo, môi trường du lịch xã hội với sự bình yên, sự thân thiện hiếu khách của cộng đồng địa phương là rất quan trọng bởi điều đó đảm bảo hoạt động tương tác giữa khách du lịch và cộng đồng diễn ra tốt nhất.

2. Vai trò của du lịch sáng tạo

Phát triển du lịch sáng tạo là góp phần tích cực vào phát triển du lịch bền vững tại điểm đến bởi nguồn lực tài nguyên du lịch chính để phát triển loại hình du lịch này là sự sáng tạo của chính du khách kết hợp với tri thức bản địa của cộng đồng trong bảo tồn và sáng tạo các giá trị văn hóa địa phương. Tài nguyên du lịch nói chung và tài nguyên du lịch văn hóa nói riêng có thể bị suy thoái theo thời gian, đặc biệt trong bối cảnh thiếu nguồn lực và sự quan tâm thảo đáng cho công tác bảo tồn. Trong khí đó tài nguyên du lịch cho phát triển du lịch sáng tạo lại được khai thác bởi tri thức và sự sáng tạo gắn với nhu cầu nâng cao trải nghiệm của du khách cùng 7 với những giá trị tri thức bản địa của cộng đồng địa phương. Đó là nền tảng khó có thể bị mai một và không ngừng được đổi mới. Sản phẩm du lịch sáng tạo được xây dựng dựa trên tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng sống của người dân bản địa gắn với tính đặc sắc và đặc trưng về văn hóa của từng vùng, từng địa phương nên rất khó sao chép và mang lại trải nghiệm rất riêng. Chính vì vậy ngay cả những địa phương không có lợi thế về địa lý và tự nhiên vẫn có thể hấp dẫn khách du lịch bằng tri thức kết hợp với khả năng sáng tạo để tạo nên trải nghiệm đặc biệt cho du khách. Điều này góp phần quan trọng trong bảo tồn tính nguyên bản về văn hóa lịch sử, nâng cao giá trị tính thần, niềm tự hào của người dân địa phương về văn hóa truyền thống, qua đó góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, cũng như nâng cao ý thức trách nhiệm của cộng đồng vào việc bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch. Khi tham gia hoạt động du lịch sáng tạo, du khách mong muốn có được những trải nghiệm đầy đủ nhất về văn hóa địa phương tại điểm đến bằng cách kết nối với cộng đồng, tham gia trực tiếp vào các hoạt động giáo dục, sáng tác nghệ thuật, tạo ra các sản phẩm thủ công mỹ nghệ hoặc tham dự các hoạt động biểu diễn văn hóa, văn nghệ cùng người dân địa phương. Điều này sẽ góp phần giảm áp lực của du lịch đến các giá trị văn hóa phi vật thể ở những điểm du lịch truyền thống tại điểm đến; kéo dài ngày lưu trú và chi tiêu trung bình của khách; tạo thêm cơ hội việc làm và tăng thu thu nhập cho cộng đồng, trực tiếp là người dân/ hộ gia đình tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch sáng tạo. Một trong những hạn chế của du lịch Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực phía Bắc đó là “tính mùa vụ”. “Du lịch sáng tạo” là loại hình du lịch mà hoạt động không bị phụ thuộc vào yếu tố mùa vụ. Du khách tham gia vào hoạt động “Du lịch sáng tạo” có thể đến và tương tác với với cộng đồng địa phương để học hỏi kinh nghiệm, trải nghiệm bản sắc văn hóa vào bất cứ thời điểm nào. Chính vì vậy phát triển “Du lịch sáng tạo” sẽ làm giảm được ảnh hưởng của “tính mùa” trong hoạt động du lịch, qua đó góp phần vào phát triển du lịch bền vững điểm đến. Những đặc điểm trên đây của du lịch sáng tạo chính là yếu tố rất quan trọng để góp phần đảm bảo sự phát triển du lịch bền vững điểm đến.

Kim Dung