Bảo vệ môi trường trong giai đoạn mới đang có sự chuyển biến từ cách tiếp cận chủ yếu là kiểm soát, xử lý ô nhiễm sang thúc đẩy các mô hình phát triển xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hình thành nền kinh tế tuần hoàn. Những chính sách mới được ban hành cùng với các hoạt động triển khai tại địa phương cho thấy yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi công nghệ và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Thúc đẩy dự án xanh, kinh tế tuần hoàn và quản trị môi trường trong giai đoạn mới

Phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn (Báo chính phủ)

Một trong những điểm mới đáng chú ý là Quyết định số 46/2026/QĐ-TTg ngày 17/9/2026 của Thủ tướng Chính phủ, quy định việc xác định dự án xanh, dự án đáp ứng tiêu chí tuần hoàn và áp dụng khung tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị. Quyết định tạo cơ sở cụ thể hơn để nhận diện các dự án đáp ứng yêu cầu về chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn, đồng thời hình thành cơ chế đánh giá độc lập đối với các dự án. Theo quy định, các dự án được xác định là dự án xanh hoặc đáp ứng tiêu chí tuần hoàn, cùng với việc áp dụng khung ESG, có thể là căn cứ để xem xét các chính sách hỗ trợ theo quy định pháp luật.

Việc hình thành cơ chế xác định dự án xanh có ý nghĩa trong quá trình chuyển các mục tiêu bảo vệ môi trường từ định hướng chính sách thành những tiêu chí cụ thể. Thay vì chỉ đánh giá tác động môi trường của một dự án sau khi đề xuất đầu tư, yêu cầu hiện nay ngày càng hướng tới việc khuyến khích ngay từ đầu những dự án sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng, áp dụng công nghệ sạch và có khả năng tái sử dụng, tái chế vật liệu.

Đây cũng là cơ sở để tăng cường huy động nguồn lực xã hội cho bảo vệ môi trường. Khi các tiêu chí xanh được xác định rõ, doanh nghiệp có thêm căn cứ để lựa chọn công nghệ, xây dựng phương án đầu tư và tiếp cận các cơ chế tài chính phù hợp. Về phía cơ quan quản lý, việc có hệ thống tiêu chí thống nhất giúp nâng cao khả năng theo dõi, đánh giá và công khai các dự án xanh, qua đó góp phần tạo môi trường đầu tư minh bạch và thúc đẩy cạnh tranh theo hướng bền vững.

Từ xử lý chất thải sang kinh tế tuần hoàn

Một nội dung ngày càng được quan tâm trong công tác bảo vệ môi trường là thay đổi cách nhìn đối với chất thải. Nếu trước đây chất thải chủ yếu được coi là vấn đề cần thu gom và xử lý thì kinh tế tuần hoàn đặt ra yêu cầu thu hồi tối đa giá trị của vật chất sau quá trình sử dụng.

Thực tiễn tại Hà Nội cho thấy đây đang là một trong những vấn đề cần được tháo gỡ. Qua giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường, HĐND thành phố yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế đối với phân loại chất thải tại nguồn, xử lý chất thải xây dựng, tro xỉ, tro bay và nghiên cứu khả năng tái sử dụng các loại vật liệu sau xử lý.

Việc thúc đẩy tái sử dụng đất đào, bùn thải và chất thải xây dựng có thể góp phần giảm lượng chất thải phải chôn lấp, đồng thời hạn chế nhu cầu khai thác nguyên liệu mới. Tuy nhiên, để thực hiện hiệu quả cần có quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và cơ chế kiểm soát phù hợp, bảo đảm vật liệu tái chế đáp ứng yêu cầu về môi trường và an toàn trong quá trình sử dụng.

Ở quy mô rộng hơn, quản lý chất thải cần được thực hiện theo chuỗi, từ thiết kế sản phẩm, sản xuất, tiêu dùng, thu gom, phân loại đến tái chế và xử lý phần còn lại. Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa mô hình kinh tế tuyến tính và kinh tế tuần hoàn.

Công nghệ trở thành động lực của bảo vệ môi trường

Cùng với hoàn thiện thể chế, nhu cầu đổi mới công nghệ xử lý chất thải, nước thải và khí thải đang mở ra hướng phát triển mới cho ngành công nghiệp môi trường. VietnamPlus và các nguồn thông tin chuyên ngành gần đây ghi nhận nhu cầu nâng cấp công nghệ xử lý chất thải, nước thải và khí thải tại Việt Nam, đồng thời mở ra khả năng tăng cường hợp tác công nghệ môi trường giữa doanh nghiệp Việt Nam và Trung Quốc.

Đổi mới công nghệ có vai trò đặc biệt quan trọng trong bối cảnh lượng chất thải phát sinh ngày càng lớn và yêu cầu xử lý ngày càng cao. Các công nghệ mới không chỉ hướng đến loại bỏ chất ô nhiễm mà còn có khả năng thu hồi năng lượng, nước, vật liệu và các chất có giá trị từ chất thải.

Trong lĩnh vực nước thải, xu hướng này đang được thể hiện qua các nghiên cứu thu hồi chất dinh dưỡng như nitơ, phốtpho và kali từ nước thải chăn nuôi để tái sử dụng làm nguyên liệu sản xuất phân bón. Cách tiếp cận này cho thấy bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế không nhất thiết là hai mục tiêu đối lập; nếu có công nghệ phù hợp, quá trình xử lý ô nhiễm có thể đồng thời tạo ra nguồn nguyên liệu mới.

Bên cạnh công nghệ xử lý, chuyển đổi số cũng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quản lý môi trường. Cơ sở dữ liệu về nguồn thải, chất lượng không khí, nước mặt, đất và các khu vực có nguy cơ ô nhiễm có thể giúp cơ quan quản lý xác định chính xác những khu vực cần ưu tiên kiểm soát. Đây là nền tảng để chuyển từ quản lý môi trường theo phản ánh, sự vụ sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro.

Tăng cường năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu

Bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu ngày càng có mối quan hệ chặt chẽ. Trong bối cảnh thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất và mức độ khó dự báo, yêu cầu thích ứng cần được đưa vào quá trình quy hoạch và đầu tư thay vì chỉ tập trung ứng phó khi thiên tai xảy ra.

Tại Đà Nẵng, thành phố đang triển khai các giải pháp nhằm tăng khả năng chống chịu trước thiên tai, sạt lở và bão lũ, trong đó chú trọng các công trình phòng ngừa và thích nghi với điều kiện khí hậu mới.

Đối với khu vực đô thị, thích ứng biến đổi khí hậu cần được tiếp cận từ tổng thể hệ thống hạ tầng. Không gian xanh, mặt nước, hồ điều hòa, hệ thống thoát nước, hành lang sông và các vùng có khả năng tiêu thoát nước tự nhiên đều có thể đóng vai trò như một bộ phận của hạ tầng thích ứng. Việc bảo vệ các hệ sinh thái này đồng thời góp phần cải thiện chất lượng môi trường sống.

Tại Huế, công tác nâng cao năng lực bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu cũng đang được triển khai thông qua tập huấn, truyền thông cho lực lượng công an tại 40 xã, phường trong thời gian từ ngày 14 đến 17/9. Hoạt động này cho thấy ứng phó biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường cần được thực hiện với sự tham gia của nhiều ngành, nhiều cấp, không chỉ giới hạn trong cơ quan chuyên môn về môi trường.

Tăng cường quản trị môi trường ở cơ sở

Một trong những yêu cầu quan trọng để các chính sách môi trường đi vào thực tiễn là nâng cao năng lực quản lý tại địa phương. Những vấn đề như chất thải sinh hoạt, nước thải, ô nhiễm không khí, chất thải xây dựng hay suy thoái nguồn nước đều phát sinh trực tiếp tại địa bàn và đòi hỏi sự tham gia thường xuyên của chính quyền cơ sở.

Cùng với phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường, yêu cầu hậu kiểm, giám sát và xử lý vi phạm cần được tăng cường. Chính phủ đã xác định việc cắt giảm thủ tục phải đi cùng cơ chế hậu kiểm, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm của cơ quan có thẩm quyền.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với các hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm cao. Đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với giảm yêu cầu bảo vệ môi trường mà cần chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang kết hợp tiền kiểm, hậu kiểm và giám sát dựa trên mức độ rủi ro.

Hướng tới nền kinh tế xanh và tuần hoàn

Những chính sách và hoạt động được triển khai trong tháng 9/2026 cho thấy công tác bảo vệ môi trường đang từng bước chuyển sang phương thức quản lý chủ động, tổng hợp và hướng tới phát triển bền vững. Từ thúc đẩy các dự án xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn, đổi mới công nghệ xử lý chất thải đến tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, các nhiệm vụ bảo vệ môi trường ngày càng được gắn kết chặt chẽ với quản lý, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển kinh tế - xã hội. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm, giảm áp lực lên tài nguyên, tăng khả năng chống chịu trước các tác động của biến đổi khí hậu, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chí và cơ chế xác định dự án xanh; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch; phát triển thị trường tái chế; tăng cường thu hồi tài nguyên từ chất thải; thúc đẩy sử dụng hiệu quả nước, năng lượng và nguyên liệu; đồng thời nâng cao chất lượng quan trắc và dữ liệu môi trường.

Cùng với đó, việc lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch, đầu tư và phát triển hạ tầng cần được thực hiện thực chất hơn. Các dự án cần tính toán khả năng chịu tải của môi trường, mức độ rủi ro khí hậu và khả năng chống chịu trong dài hạn.

Bảo vệ môi trường vì vậy đang từng bước chuyển từ nhiệm vụ xử lý hậu quả sang định hình phương thức phát triển mới. Trong phương thức đó, dự án xanh tạo động lực đầu tư, kinh tế tuần hoàn giúp giảm khai thác tài nguyên, công nghệ tạo ra giải pháp xử lý và thu hồi giá trị, còn chuyển đổi số nâng cao năng lực quản trị. Sự kết hợp này tạo nền tảng để Việt Nam vừa kiểm soát ô nhiễm, sử dụng hiệu quả tài nguyên, ứng phó với biến đổi khí hậu, vừa thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Phùng Tiến tổng hợp tin bài./.