Nguyên nhân từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật

Một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn đến những vướng mắc trong quá trình áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật vào hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật xuất phát từ chính hệ thống văn bản điều chỉnh lĩnh vực này. Các văn bản quy phạm pháp luật được ban hành trong những thời điểm khác nhau, do các cơ quan quản lý nhà nước khác nhau chủ trì xây dựng, với mục tiêu và phạm vi điều chỉnh không hoàn toàn trùng khớp.

Các quy định về định mức kinh tế – kỹ thuật cho hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật chủ yếu tập trung vào việc chuẩn hóa các bước công việc mang tính kỹ thuật, trong khi các quy định về quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước lại đặt trọng tâm vào yêu cầu quản lý tài chính, kiểm soát chi và tuân thủ trình tự, thủ tục ngân sách. Sự khác biệt về cách tiếp cận này dẫn đến việc một số nội dung công việc phát sinh trong thực tiễn xây dựng tiêu chuẩn chưa được quy định đầy đủ, đồng bộ trong cùng một hệ thống văn bản.

Bên cạnh đó, một số văn bản quy phạm pháp luật chưa kịp thời cập nhật để phản ánh đầy đủ thực tiễn xây dựng tiêu chuẩn quốc gia hiện nay, trong bối cảnh nhiều tiêu chuẩn được xây dựng trên cơ sở áp dụng tương đương hoặc chấp nhận tiêu chuẩn quốc tế, khu vực. Quá trình này tuy không xây dựng hoàn toàn mới về mặt nội dung kỹ thuật, nhưng vẫn đòi hỏi nhiều công đoạn chuyên môn quan trọng như nghiên cứu so sánh, phân tích sự phù hợp, hoàn thiện hồ sơ và giải trình, trong khi các quy định hiện hành chưa làm rõ cách xác định định mức và nội dung chi tương ứng cho các công đoạn này.

Ngoài ra, việc thiếu các hướng dẫn thống nhất về cách áp dụng đồng thời các văn bản quy phạm pháp luật liên quan cũng là nguyên nhân dẫn đến cách hiểu và vận dụng khác nhau giữa các cơ quan, đơn vị trong quá trình tổ chức thực hiện.

Nguyên nhân từ thực tiễn tổ chức thực hiện tại các bộ, ngành

Bên cạnh các nguyên nhân từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, thực tiễn tổ chức thực hiện tại các bộ, ngành, trong đó có Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cũng đặt ra những yêu cầu đặc thù đối với việc áp dụng pháp luật trong hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật là hoạt động mang tính liên ngành, liên lĩnh vực, đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau, bao gồm cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị sự nghiệp, tổ chức nghiên cứu, cơ sở đào tạo và đội ngũ chuyên gia. Quá trình tổ chức thực hiện thường kéo dài, trải qua nhiều khâu, nhiều vòng lấy ý kiến, thẩm tra, thẩm định, do đó yêu cầu hệ thống văn bản quy phạm pháp luật phải đủ linh hoạt để đáp ứng thực tiễn triển khai.

Trong khi đó, công tác lập dự toán, tổ chức thực hiện và quyết toán kinh phí cho hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật lại chịu sự chi phối chặt chẽ của các quy định về quản lý tài chính công. Việc phải đồng thời đáp ứng yêu cầu của các văn bản về định mức kinh tế – kỹ thuật và các văn bản về quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước làm gia tăng áp lực trong quá trình tổ chức thực hiện, đặc biệt đối với các đơn vị chủ trì xây dựng tiêu chuẩn.

Các nguyên nhân khác

Một nguyên nhân khác cần được xem xét là yêu cầu ngày càng cao đối với hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong bối cảnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hiện nay không chỉ phục vụ yêu cầu quản lý trong nước mà còn phải đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, tương thích với tiêu chuẩn khu vực và quốc tế.

Yêu cầu nâng cao chất lượng tiêu chuẩn kéo theo yêu cầu cao hơn về công tác nghiên cứu, tham vấn, thẩm tra và hoàn thiện hồ sơ. Tuy nhiên, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động xây dựng tiêu chuẩn chưa theo kịp đầy đủ những thay đổi này, đặc biệt trong việc xác định định mức cho các công đoạn chuyên môn phát sinh và cơ chế bảo đảm nguồn lực thực hiện.

Trong bối cảnh đó, những bất cập trong áp dụng văn bản quy phạm pháp luật không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý, mà còn phản ánh nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện cơ chế điều chỉnh để phù hợp hơn với yêu cầu thực tiễn của hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hiện nay.

Một số định hướng và kiến nghị

Định hướng hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật

Từ thực tiễn áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật trong hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, có thể thấy yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản theo hướng bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi. Việc hoàn thiện này không chỉ nhằm tháo gỡ các vướng mắc trong tổ chức thực hiện, mà còn góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

Theo đó, các quy định về định mức kinh tế – kỹ thuật và các quy định về quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước cần được rà soát tổng thể để bảo đảm phản ánh đầy đủ các bước công việc thực tế trong quá trình xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Định hướng hoàn thiện cần đặt trong mối quan hệ tổng thể giữa yêu cầu quản lý tài chính công và yêu cầu chuyên môn của hoạt động tiêu chuẩn hóa, tránh tình trạng mỗi văn bản điều chỉnh một khía cạnh riêng lẻ nhưng thiếu sự liên thông trong quá trình áp dụng.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh hoạt động xây dựng tiêu chuẩn ngày càng gắn với hội nhập quốc tế và đổi mới sáng tạo, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cũng cần được cập nhật kịp thời để phù hợp với các phương thức xây dựng tiêu chuẩn hiện nay, đặc biệt là việc xây dựng tiêu chuẩn trên cơ sở áp dụng tương đương hoặc chấp nhận tiêu chuẩn quốc tế, khu vực.

Kiến nghị đối với cơ quan ban hành và hướng dẫn thực hiên văn bản quy phạm pháp luật

Trên cơ sở những bất cập đã được phân tích, tham luận đề xuất một số kiến nghị theo hướng kỹ thuật và khả thi như sau:

Thứ nhất, nghiên cứu bổ sung, làm rõ các quy định về định mức kinh tế – kỹ thuật cho hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, bảo đảm bao quát đầy đủ các công đoạn thực tế phát sinh trong quá trình xây dựng tiêu chuẩn. Việc làm rõ phạm vi áp dụng của các định mức, đặc biệt đối với các trường hợp xây dựng tiêu chuẩn trên cơ sở áp dụng tương đương tiêu chuẩn quốc tế, sẽ góp phần tạo thuận lợi cho công tác lập dự toán và tổ chức thực hiện.

Thứ hai, tăng cường sự thống nhất giữa các văn bản quy định về định mức kinh tế – kỹ thuật và các văn bản hướng dẫn quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước. Trong trường hợp cần thiết, có thể xem xét ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất hoặc văn bản giải thích để hỗ trợ các bộ, ngành trong quá trình vận dụng đồng thời nhiều văn bản quy phạm pháp luật.

Thứ ba, trong quá trình sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật liên quan, cần đánh giá đầy đủ tác động của các quy định mới đối với thực tiễn tổ chức thực hiện, bảo đảm các quy định ban hành có tính khả thi cao, hạn chế phát sinh thêm vướng mắc trong áp dụng.

Định hướng đề xuất đối với công tác tổ chức thực hiện tại Bộ

Bên cạnh việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, công tác tổ chức thực hiện tại các bộ, ngành cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

Theo đó, các bộ, ngành cần tiếp tục tăng cường phối hợp giữa các đơn vị chuyên môn và các đơn vị quản lý tài chính trong quá trình lập kế hoạch, xây dựng dự toán và tổ chức thực hiện nhiệm vụ xây dựng tiêu chuẩn. Việc trao đổi, thống nhất cách hiểu và cách áp dụng các quy định pháp luật ngay từ giai đoạn chuẩn bị sẽ góp phần hạn chế khó khăn phát sinh trong quá trình triển khai và quyết toán.

Đồng thời, cần chú trọng tổng hợp, phản ánh kịp thời các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn áp dụng văn bản quy phạm pháp luật để làm cơ sở kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, hoàn thiện cơ chế, chính sách. Đây cũng là cơ sở quan trọng để bảo đảm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật ngày càng sát với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong từng giai đoạn.

Qua việc phân tích khung pháp lý và thực tiễn áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật trong hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật tại Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tham luận cho thấy rằng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh lĩnh vực này đã tương đối hoàn thiện, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc tổ chức triển khai xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong các ngành, lĩnh vực quản lý nhà nước. Các quy định pháp luật hiện hành đã góp phần chuẩn hóa quy trình, xác định trách nhiệm của các chủ thể tham gia, đồng thời bảo đảm việc quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước cho hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật được thực hiện theo đúng quy định.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai tại Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng cho thấy việc áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật trong hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật còn tồn tại những khó khăn, vướng mắc nhất định. Những vướng mắc này không xuất phát từ việc thiếu văn bản điều chỉnh, mà chủ yếu phát sinh trong quá trình áp dụng đồng thời nhiều văn bản quy phạm pháp luật có phạm vi điều chỉnh, mục tiêu quản lý và cách tiếp cận khác nhau. Trong đó, sự thiếu thống nhất giữa các quy định về định mức kinh tế – kỹ thuật và các quy định về quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước là một trong những vấn đề nổi bật, tác động trực tiếp đến công tác lập dự toán, tổ chức thực hiện và hoàn thiện hồ sơ tiêu chuẩn quốc gia.

Tham luận cũng chỉ ra rằng, hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trên thực tế là một quá trình phức tạp, mang tính liên ngành, liên lĩnh vực, đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể và trải qua nhiều công đoạn khác nhau. Trong khi đó, một số quy định pháp luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ các bước công việc thực tế phát sinh trong quá trình xây dựng tiêu chuẩn, đặc biệt là các công đoạn liên quan đến hoàn thiện hồ sơ, thẩm tra và giải trình. Điều này dẫn đến sự lúng túng trong việc xác định căn cứ pháp lý, định mức và nội dung chi phù hợp, đồng thời làm gia tăng khối lượng công việc hành chính trong quá trình tổ chức thực hiện.

Bên cạnh các yếu tố thể chế, tham luận cũng cho thấy rằng yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong bối cảnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã đặt ra những thách thức mới đối với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành. Các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật không chỉ cần đáp ứng yêu cầu quản lý trong nước, mà còn phải bảo đảm tính tương thích với tiêu chuẩn khu vực và quốc tế, phục vụ hội nhập và phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện cơ chế pháp lý điều chỉnh hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật không chỉ là yêu cầu mang tính kỹ thuật pháp lý, mà còn là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia.

Từ thực tiễn áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật tại Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, có thể rút ra nhận định rằng việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cần được thực hiện theo hướng đồng bộ, nhất quán và gắn chặt với thực tiễn tổ chức thực hiện. Việc rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về định mức kinh tế – kỹ thuật, cũng như các quy định về quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước, cần đặt trong mối quan hệ tổng thể giữa yêu cầu quản lý tài chính công và yêu cầu chuyên môn của hoạt động tiêu chuẩn hóa, bảo đảm các quy định ban hành có tính khả thi cao và phù hợp với đặc thù của từng ngành, lĩnh vực.

Đồng thời, tham luận cho rằng việc tăng cường trao đổi, hướng dẫn và thống nhất cách hiểu, cách áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật giữa các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền và các bộ, ngành tổ chức thực hiện là hết sức cần thiết. Đây không chỉ là giải pháp trước mắt nhằm tháo gỡ các khó khăn phát sinh trong thực tiễn, mà còn là cơ sở quan trọng để hoàn thiện cơ chế chính sách trong dài hạn, góp phần xây dựng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ngày càng minh bạch, đồng bộ và hiệu quả.

Có thể khẳng định rằng, việc đánh giá thực trạng áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật trong hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật tại Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch không chỉ có ý nghĩa đối với riêng Bộ, mà còn có giá trị tham khảo đối với các bộ, ngành khác trong quá trình tổ chức thực hiện nhiệm vụ xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Những vấn đề đặt ra trong tham luận phản ánh những thách thức chung của công tác tiêu chuẩn hóa trong bối cảnh hiện nay, qua đó góp phần gợi mở các hướng tiếp cận mới trong việc hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

Trên cơ sở đó, các ý kiến, phân tích và kiến nghị nêu trên sẽ góp phần làm rõ hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn trong áp dụng văn bản quy phạm pháp luật đối với hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đồng thời đóng góp thêm góc nhìn thực tiễn phục vụ quá trình nghiên cứu, trao đổi và hoàn thiện chính sách trong lĩnh vực này trong thời gian tới.

Nguyễn Lan Hương