Từ thực tiễn hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025, có thể nhận diện một số đặc điểm và xu hướng nổi bật, phản ánh cách tiếp cận và định hướng phát triển của công tác tiêu chuẩn hóa trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Thứ nhất, phạm vi điều chỉnh của tiêu chuẩn ngày càng được mở rộng và chuyên sâu. Nếu như trước đây tiêu chuẩn chủ yếu tập trung vào một số lĩnh vực như thể thao, du lịch với các tiêu chuẩn khung như xếp hạng khách sạn; Thiết bị tập luyện thể thao; Thông tin thư viện…, thì trong giai đoạn 2016–2025, nhiều tiêu chuẩn đã được xây dựng cho các loại hình hoạt động mới, các dịch vụ chuyên đề và các lĩnh vực có yêu cầu cao về kỹ thuật, an toàn. Điều này cho thấy tiêu chuẩn quốc gia ngày càng được sử dụng như một công cụ quan trọng để kịp thời đáp ứng yêu cầu quản lý và thực tiễn phát triển của ngành.

Thứ hai, tính liên ngành, liên lĩnh vực trong hoạt động xây dựng tiêu chuẩn ngày càng rõ nét. Nhiều tiêu chuẩn trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch có sự giao thoa với các ngành, lĩnh vực khác như xây dựng, môi trường, y tế, khoa học công nghệ. Điều này đòi hỏi quá trình xây dựng tiêu chuẩn không chỉ bảo đảm yêu cầu chuyên môn ngành, mà còn phải tính đến sự tương thích và hài hòa với các tiêu chuẩn, quy định có liên quan.

Thứ ba, xu hướng áp dụng tiêu chuẩn quốc tế, khu vực ngày càng phổ biến. Việc xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trên cơ sở áp dụng tương đương hoặc chấp nhận tiêu chuẩn quốc tế đã trở thành một phương thức quan trọng trong giai đoạn 2016–2025. Xu hướng này góp phần nâng cao tính tương thích, tạo thuận lợi cho hội nhập quốc tế và nâng cao chất lượng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch.

Thứ tư, xu hướng hình thành các nhóm, hệ thống tiêu chuẩn theo lĩnh vực hoặc theo chuỗi hoạt động. Thay vì xây dựng các tiêu chuẩn đơn lẻ, nhiều lĩnh vực đã từng bước hình thành các bộ tiêu chuẩn có tính liên kết, hỗ trợ lẫn nhau. Đây là nền tảng quan trọng để hướng tới việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn đồng bộ, thống nhất và có tính kế thừa trong giai đoạn tiếp theo.

Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2016-2025

Từ thực tiễn triển khai hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025, bên cạnh những kết quả đạt được và những xu hướng tích cực đã hình thành, có thể nhận diện một số vấn đề đặt ra cần được xem xét một cách toàn diện nhằm phục vụ cho việc định hướng hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn trong giai đoạn tiếp theo.

Trước hết, quy mô và tốc độ xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch còn chưa tương xứng với phạm vi quản lý và yêu cầu thực tiễn của ngành. Trong toàn bộ giai đoạn 2016–2025, số lượng tiêu chuẩn quốc gia được xây dựng trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch còn ở mức tương đối khiêm tốn nếu đặt trong bối cảnh nhu cầu chuẩn hóa ngày càng gia tăng đối với các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch. Trong khi đó, ở một số bộ, ngành có tính chất kỹ thuật cao, hoạt động xây dựng tiêu chuẩn được triển khai với quy mô và tần suất lớn hơn.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách khách quan rằng sự khác biệt này xuất phát từ đặc thù của từng ngành, lĩnh vực. Các lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch mang tính xã hội, dịch vụ và liên ngành cao; nội dung tiêu chuẩn thường gắn với con người, hoạt động dịch vụ, yếu tố văn hóa – xã hội, an toàn và trải nghiệm, do đó quá trình xây dựng tiêu chuẩn có nhiều khác biệt so với các lĩnh vực thuần kỹ thuật. Mặc dù vậy, trong bối cảnh yêu cầu quản lý ngày càng cao, sự phát triển nhanh của các loại hình hoạt động mới và nhu cầu nâng cao chất lượng dịch vụ, quy mô xây dựng tiêu chuẩn hiện nay vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn của ngành.

Thứ hai, nguồn nhân lực tham gia hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia còn hạn chế cả về số lượng và cơ cấu năng lực. Tại các cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là ở cấp bộ, khối lượng công việc quản lý chuyên môn ngày càng gia tăng, trong khi biên chế và nguồn lực con người có hạn. Đội ngũ công chức phải đảm nhiệm đồng thời nhiều nhiệm vụ quản lý khác nhau, nhất là trong bối cảnh sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy, dẫn đến áp lực công việc lớn và hạn chế về thời gian, nguồn lực dành cho hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia.

Đối với các đơn vị sự nghiệp trực thuộc Bộ, mặc dù có lực lượng nhân sự đông hơn và có thế mạnh về chuyên môn chuyên ngành, song số lượng cán bộ thực sự đáp ứng đầy đủ yêu cầu tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc gia còn chưa nhiều. Trên thực tế, hoạt động xây dựng tiêu chuẩn không chỉ đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu trong từng lĩnh vực cụ thể, mà còn yêu cầu năng lực nghiên cứu, khả năng tổng hợp, phân tích, cũng như sự hiểu biết nhất định về hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và các công cụ quản lý nhà nước có liên quan. Khoảng cách giữa năng lực chuyên môn thuần túy và năng lực tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc gia là một thách thức phổ biến trong quá trình triển khai.

Thứ ba, yêu cầu bảo đảm chất lượng tiêu chuẩn trong điều kiện nguồn lực triển khai còn hạn chế là vấn đề đặt ra xuyên suốt trong thực tiễn xây dựng tiêu chuẩn giai đoạn vừa qua. Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia không chỉ hướng tới việc gia tăng số lượng tiêu chuẩn, mà quan trọng hơn là bảo đảm chất lượng nội dung, tính khả thi và khả năng áp dụng trong thực tiễn quản lý và hoạt động của ngành. Trong điều kiện nguồn nhân lực, thời gian và kinh nghiệm tham gia còn hạn chế, việc cân đối giữa yêu cầu mở rộng phạm vi, số lượng tiêu chuẩn với yêu cầu bảo đảm chất lượng tiêu chuẩn là bài toán cần được xem xét thận trọng trong giai đoạn tiếp theo.

Thứ tư, yêu cầu bảo đảm tính đồng bộ và hệ thống của các tiêu chuẩn quốc gia ngày càng trở nên rõ nét. Với phạm vi lĩnh vực rộng, tính liên ngành cao và số lượng tiêu chuẩn ngày càng tăng, việc xây dựng các tiêu chuẩn rời rạc, thiếu liên kết có thể làm giảm hiệu quả áp dụng trong thực tiễn. Thực tiễn giai đoạn 2016–2025 cho thấy nhu cầu chuyển từ cách tiếp cận xây dựng tiêu chuẩn đơn lẻ sang cách tiếp cận xây dựng tiêu chuẩn theo nhóm, theo chuỗi hoặc theo hệ thống là yêu cầu tất yếu để bảo đảm tính thống nhất, kế thừa và hỗ trợ lẫn nhau giữa các tiêu chuẩn.

Cuối cùng, sự thay đổi nhanh của công nghệ, mô hình hoạt động và nhu cầu xã hội cũng đặt ra áp lực lớn đối với hoạt động xây dựng và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia. Nhiều loại hình hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch mới xuất hiện hoặc phát triển nhanh, đòi hỏi tiêu chuẩn quốc gia phải được cập nhật, bổ sung kịp thời để theo kịp thực tiễn. Trong khi đó, quy trình xây dựng tiêu chuẩn thường kéo dài và đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể, càng làm rõ hơn yêu cầu cần có định hướng dài hạn và cách tiếp cận phù hợp trong hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn của ngành.

Những vấn đề nêu trên cho thấy, hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025 đã đạt được những kết quả quan trọng, song đồng thời cũng bộc lộ những thách thức mang tính cơ cấu liên quan đến quy mô triển khai, nguồn nhân lực, cách thức tổ chức thực hiện và yêu cầu bảo đảm tính hệ thống của tiêu chuẩn. Đây chính là cơ sở thực tiễn quan trọng để khẳng định sự cần thiết tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia ngành văn hóa, thể thao và du lịch trong giai đoạn tới theo hướng phù hợp hơn với điều kiện nguồn lực, đặc thù quản lý và yêu cầu phát triển.

Sự cần thiết tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia tại Bộ VHTTDL giai đoạn tới

Từ thực trạng hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025 và những vấn đề đặt ra, có thể khẳng định rằng việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực này là yêu cầu khách quan, xuất phát từ nhiều yếu tố của công tác quản lý nhà nước và thực tiễn phát triển ngành trong bối cảnh mới.

Trước hết, sự cần thiết tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn xuất phát từ yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong điều kiện phạm vi quản lý ngày càng mở rộng. Sau quá trình sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp nhận thêm chức năng quản lý nhà nước đối với một số lĩnh vực mới, bao gồm xuất bản, in, phát hành, báo chí và truyền hình. Việc mở rộng phạm vi quản lý này làm gia tăng đáng kể khối lượng và tính chất công việc quản lý, đồng thời đặt ra yêu cầu phải có các công cụ quản lý phù hợp, trong đó hệ thống tiêu chuẩn quốc gia giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ xây dựng chính sách, định hướng hoạt động chuyên môn và tổ chức thực hiện trong thực tiễn.

Các lĩnh vực mới được tiếp nhận đều là những lĩnh vực có phạm vi tác động xã hội rộng, liên quan trực tiếp đến thông tin, truyền thông, văn hóa tinh thần và đời sống xã hội, đồng thời chịu tác động mạnh mẽ của sự phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện và từng bước hình thành hệ thống tiêu chuẩn quốc gia phù hợp cho các lĩnh vực này là yêu cầu cần thiết nhằm bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và hiệu quả trong công tác quản lý nhà nước.

Sự cần thiết hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn xuất phát từ yêu cầu phát triển ngành và nâng cao chất lượng hoạt động trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Văn hóa, thể thao, du lịch, cùng với các lĩnh vực mới như xuất bản, báo chí và truyền hình, đều là những lĩnh vực có mối quan hệ chặt chẽ với đời sống xã hội, chất lượng nguồn nhân lực, hình ảnh quốc gia và sự phát triển bền vững. Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia sẽ góp phần chuẩn hóa hoạt động chuyên môn, nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ và nội dung, đồng thời tạo nền tảng cho sự phát triển ổn định, lành mạnh của các lĩnh vực này.

Tốc độ phát triển nhanh của khoa học, công nghệ, yêu cầu hội nhập quốc tế cũng là yếu tố quan trọng đòi hỏi phải hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn. Các lĩnh vực văn hóa, thể thao, du lịch, cũng như xuất bản, báo chí và truyền hình, đang chịu tác động mạnh mẽ của toàn cầu hóa, công nghệ số và các mô hình hoạt động mới. Việc từng bước hài hòa hệ thống tiêu chuẩn quốc gia với tiêu chuẩn quốc tế, khu vực, đồng thời bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tiễn trong nước, là yêu cầu quan trọng để nâng cao năng lực hội nhập và khả năng cạnh tranh của ngành.

Và cuối cùng sự cần thiết hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn còn xuất phát từ yêu cầu bảo đảm tính đồng bộ, tính hệ thống trong công tác quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực ngày càng đa dạng và liên ngành. Trong bối cảnh Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quản lý nhiều lĩnh vực có sự giao thoa về nội dung, công nghệ và phương thức hoạt động, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia theo hướng đồng bộ, có tính liên kết và kế thừa sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tránh phân tán nguồn lực và tạo nền tảng cho việc triển khai các nhiệm vụ quản lý trong giai đoạn tiếp theo.

Từ những phân tích trên có thể thấy, việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch, cũng như các lĩnh vực mới được tiếp nhận sau sáp nhập, không chỉ là yêu cầu mang tính kỹ thuật, mà còn là yêu cầu có ý nghĩa chiến lược đối với công tác quản lý nhà nước, sự phát triển bền vững của ngành và việc đáp ứng các yêu cầu mới trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số hiện nay.

Một số định hướng hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia của Bộ VHTTDL trong giai đoạn tới

Trên cơ sở đánh giá thực trạng, xu hướng và những vấn đề đặt ra từ thực tiễn hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2016–2025, việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch trong giai đoạn tới có thể được định hướng theo một số nội dung chủ yếu sau:

Một là, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn theo hướng đồng bộ, có tính hệ thống và kế thừa. Việc xây dựng tiêu chuẩn cần được đặt trong tổng thể hệ thống tiêu chuẩn của từng lĩnh vực, tránh tình trạng xây dựng các tiêu chuẩn rời rạc, thiếu liên kết. Cách tiếp cận theo nhóm, theo chuỗi hoặc theo hệ thống tiêu chuẩn cần tiếp tục được nghiên cứu, áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng và khả năng áp dụng của tiêu chuẩn trong thực tiễn.

Hai là, ưu tiên hoàn thiện tiêu chuẩn đối với các lĩnh vực mới, lĩnh vực có yêu cầu cao về an toàn, chất lượng và tác động xã hội. Đặc biệt các tiêu chuẩn liên quan đến an toàn như hệ thông tiêu chuẩn du lịch mạo hiểm, hệ thống tiêu chuẩn trang thiết bị thể thao…và các tiêu chuẩn nâng cao chất lượng dịch vụ cho người tiêu dùng như tiêu chuẩn phát thanh truyền hình, tiêu chuẩn khách sạn, nhà hàng… Trong bối cảnh xuất hiện nhiều loại hình hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch mới, việc kịp thời xây dựng và hoàn thiện tiêu chuẩn đối với các lĩnh vực này sẽ góp phần chủ động trong công tác quản lý và định hướng phát triển ngành.

Ba là, tăng cường hoạt động soát xét, cập nhật các tiêu chuẩn đã ban hành. Việc soát xét, sửa đổi, bổ sung tiêu chuẩn cần được thực hiện định kỳ, có hệ thống nhằm bảo đảm các tiêu chuẩn quốc gia luôn phù hợp với thực tiễn phát triển, tiến bộ khoa học - công nghệ và yêu cầu quản lý hiện hành.

Bốn là, tiếp tục đẩy mạnh việc áp dụng tiêu chuẩn quốc tế, khu vực phù hợp với điều kiện trong nước. Việc hài hòa tiêu chuẩn quốc gia với tiêu chuẩn quốc tế không chỉ phục vụ yêu cầu hội nhập, mà còn góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch.

Năm là, tăng cường gắn kết hoạt động xây dựng tiêu chuẩn với thực tiễn quản lý và khả năng áp dụng. Quá trình xây dựng và hoàn thiện tiêu chuẩn cần tiếp tục huy động sự tham gia của các chủ thể liên quan, bảo đảm tiêu chuẩn ban hành có tính khả thi cao, phù hợp với điều kiện tổ chức thực hiện và nhu cầu của xã hội.

Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025 đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần từng bước hình thành và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn phục vụ công tác quản lý nhà nước, nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn và hỗ trợ sự phát triển của các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Đặc biệt, trong bối cảnh phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được mở rộng sau quá trình sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy, tiếp nhận thêm các lĩnh vực như xuất bản, in, phát hành, báo chí và truyền hình, yêu cầu hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia càng trở nên rõ nét. Việc mở rộng lĩnh vực quản lý không chỉ làm gia tăng khối lượng và tính chất công việc quản lý, mà còn đặt ra yêu cầu phải có các công cụ quản lý phù hợp, trong đó hệ thống tiêu chuẩn quốc gia giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hoạch định chính sách, định hướng hoạt động chuyên môn và tổ chức thực hiện trong thực tiễn.

Từ thực tiễn đó có thể khẳng định rằng, việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong giai đoạn tới không chỉ là yêu cầu mang tính kỹ thuật, mà còn là yêu cầu có ý nghĩa chiến lược đối với công tác quản lý nhà nước và sự phát triển bền vững của ngành. Việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn cần được đặt trong tổng thể yêu cầu phát triển của ngành, bảo đảm tính đồng bộ, tính hệ thống, tính kế thừa và khả năng thích ứng với sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ và các mô hình hoạt động mới.

Tham luận này, trên cơ sở phân tích thực trạng hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2016–2025, kỳ vọng góp phần cung cấp thêm góc nhìn thực tiễn cho việc nghiên cứu, trao đổi và hoạch định định hướng hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch trong giai đoạn tiếp theo. Những nội dung được trình bày không chỉ có ý nghĩa đối với riêng lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch, mà còn có giá trị tham khảo trong bối cảnh tăng cường vai trò của tiêu chuẩn quốc gia như một công cụ quản lý nhà nước hiệu quả trong quá trình phát triển và hội nhập.

Nguyễn Lan Hương