Trong bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội và hội nhập quốc tế sâu rộng, tiêu chuẩn quốc gia ngày càng trở thành một công cụ quan trọng trong quản lý nhà nước, góp phần định hướng hoạt động chuyên môn, nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ và bảo đảm an toàn cho người sử dụng. Không chỉ dừng lại ở vai trò kỹ thuật, tiêu chuẩn còn là cơ sở để xây dựng chính sách, hoàn thiện cơ chế quản lý và thúc đẩy sự phát triển bền vững của các ngành, lĩnh vực.

Đối với lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch, vai trò của tiêu chuẩn quốc gia càng trở nên rõ nét do đây là lĩnh vực có phạm vi quản lý rộng, tính liên ngành cao và đối tượng phục vụ đa dạng. Các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch vừa gắn với yếu tố kinh tế, dịch vụ, vừa liên quan trực tiếp đến con người, an toàn, sức khỏe, bảo tồn giá trị văn hóa và hình ảnh quốc gia. Trong bối cảnh đó, tiêu chuẩn quốc gia là công cụ quan trọng giúp chuẩn hóa hoạt động chuyên môn, nâng cao chất lượng dịch vụ, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý nhà nước thực hiện hiệu quả chức năng quản lý trong từng lĩnh vực cụ thể.

Nhận thức được vai trò và ý nghĩa của tiêu chuẩn quốc gia, những năm vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tích cực triển khai hoạt động xây dựng, soát xét và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ. Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn trong giai đoạn này không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trước mắt, mà còn hướng tới việc từng bước hình thành hệ thống tiêu chuẩn đồng bộ, phù hợp với thực tiễn phát triển của ngành và xu thế hội nhập quốc tế.

Thực tiễn triển khai xây dựng tiêu chuẩn quốc gia tại Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giai đoạn 2016–2025 cho thấy phạm vi và nội dung tiêu chuẩn ngày càng được mở rộng, bao phủ nhiều lĩnh vực và loại hình hoạt động khác nhau. Bên cạnh các tiêu chuẩn được xây dựng mới, nhiều tiêu chuẩn được soát xét, sửa đổi, bổ sung hoặc xây dựng trên cơ sở áp dụng tương đương tiêu chuẩn quốc tế, khu vực. Điều này phản ánh xu hướng tất yếu của hoạt động tiêu chuẩn hóa trong bối cảnh phát triển khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, cùng với những kết quả đạt được, thực tiễn hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia cũng đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và trao đổi. Sự đa dạng của lĩnh vực quản lý, sự thay đổi nhanh của công nghệ, mô hình dịch vụ và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, an toàn đã làm xuất hiện nhu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia theo hướng đồng bộ, cập nhật và phù hợp hơn với thực tiễn triển khai. Việc đánh giá một cách tổng thể hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong giai đoạn 2016–2025 vì vậy có ý nghĩa quan trọng, không chỉ nhằm nhìn lại những kết quả đã đạt được, mà còn làm rõ sự cần thiết tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn trong giai đoạn tới.

Xuất phát từ thực tiễn đó, tham luận này tập trung phân tích hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025, qua đó làm rõ những đặc điểm, xu hướng nổi bật và những vấn đề đặt ra từ thực tiễn triển khai, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia ngành văn hóa, thể thao và du lịch trong giai đoạn tiếp theo, nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, phát triển ngành và hội nhập quốc tế.

Thực trạng hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016-2025

Phạm vi và lĩnh vực tiêu chuẩn được xây dựng

Giai đoạn 2016 - 2025, hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch được triển khai trên phạm vi rộng, bao phủ nhiều lĩnh vực và loại hình hoạt động khác nhau thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Danh mục tiêu chuẩn được xây dựng trong giai đoạn này cho thấy sự đa dạng về đối tượng điều chỉnh, từ các lĩnh vực mang tính truyền thống đến các lĩnh vực mới phát sinh trong thực tiễn quản lý và cung ứng dịch vụ.

Trong lĩnh vực văn hóa, các tiêu chuẩn tập trung vào những nội dung liên quan đến di sản văn hóa, bảo tàng, thư viện, điện ảnh và các hoạt động văn hóa cơ sở, góp phần chuẩn hóa hoạt động chuyên môn, bảo đảm yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Ví dụ như: Bản phim nhựa lưu trữ - yêu cầu kỹ thuật và phương pháp thử. Thông tin và Tư liệu - Phương pháp và thủ tục đánh giá tác động thư viện; Bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích kiến trúc nghệ thuật - Thi công và nghiệm thu kết cấu gỗ; Bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích kiến trúc nghệ thuật - Thi công và nghiệm thu phần nề ngõa; Bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích kiến trúc nghệ thuật – Yêu cầu thiết kế…

Trong lĩnh vực thể thao, tiêu chuẩn được xây dựng cho nhiều môn thể thao và loại hình hoạt động khác nhau, bao gồm thiết bị, sân bãi, điều kiện kỹ thuật và an toàn trong tập luyện, thi đấu. Ví dụ như: Thiết bị sân thể thao - Thiết bị quần vợt - Yêu cầu chức năng, an toàn và phương pháp thử; Thiết bị sân thể thao - Bóng bàn - Phần 1: Yêu cầu chức năng, an toàn và phương pháp thử đối với bàn bóng bàn; Dịch vụ lặn giải trí - Yêu cầu đối với các chương trình nhập môn về lặn có bình dưỡng khí; Mặt sân thể thao - Xác định tính chất kéo của bề mặt sân bằng vật liệu tổng hợp…

 Đối với lĩnh vực du lịch, tiêu chuẩn tập trung vào dịch vụ, cơ sở vật chất kỹ thuật, các loại hình du lịch chuyên đề và du lịch mạo hiểm, nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo đảm an toàn cho du khách. Ví dụ như: Du lịch và các dịch vụ có liên quan - Yêu cầu và khuyến nghị đối với hoạt động bãi tắm biển; Du lịch và các dịch vụ liên quan – Du lịch công nghiệp – Yêu cầu dịch vụ; Du lịch và các dịch vụ liên quan - Spa chăm sóc sức khỏe - Yêu cầu đối với dịch vụ; Du lịch và các dịch vụ liên quan – Hướng dẫn xây dựng yêu cầu kỹ thuật về bảo vệ môi trường đối với cơ sở lưu trú  Du lịch mạo hiểm - Hoạt động đi bộ đường dài và đi bộ xuyên rừng - Yêu cầu và khuyến nghị ...

Phạm vi tiêu chuẩn được xây dựng trong giai đoạn này phản ánh rõ đặc thù quản lý đa ngành, đa lĩnh vực của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đồng thời cho thấy nhu cầu ngày càng tăng đối với việc sử dụng tiêu chuẩn quốc gia như một công cụ quản lý và định hướng hoạt động trong từng lĩnh vực cụ thể.

Phương thức triển khai xây dựng tiêu chuẩn quốc gia

Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia tại Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được thực hiện đều và định kỳ hàng năm theo quy trình gồm các bước từ đăng ký đề xuất nhiệm vụ, xét chọn, lập dự án, ký hợp đồng, triển khai thực hiện, thẩm tra, thẩm định và trình công bố.  Giai đoạn 2016–2025 các tiêu chuẩn quốc gia được triển khai thông qua nhiều hình thức khác nhau, bao gồm xây dựng tiêu chuẩn mới, soát xét, sửa đổi, bổ sung các tiêu chuẩn đã ban hành, cũng như xây dựng tiêu chuẩn trên cơ sở áp dụng tương đương hoặc chấp nhận tiêu chuẩn quốc tế, khu vực.

Việc áp dụng đa dạng các hình thức xây dựng tiêu chuẩn cho thấy sự linh hoạt trong cách tiếp cận, phù hợp với đặc điểm của từng lĩnh vực và từng đối tượng điều chỉnh. Đối với những lĩnh vực mới hoặc những nội dung chưa có tiêu chuẩn điều chỉnh, việc xây dựng tiêu chuẩn mới được ưu tiên nhằm kịp thời đáp ứng yêu cầu quản lý và thực tiễn triển khai. Đối với những lĩnh vực đã có tiêu chuẩn nhưng không còn phù hợp với điều kiện phát triển hiện nay, hoạt động soát xét, sửa đổi, bổ sung được thực hiện nhằm cập nhật, hoàn thiện nội dung tiêu chuẩn.

Bên cạnh đó, việc xây dựng tiêu chuẩn trên cơ sở áp dụng tương đương tiêu chuẩn quốc tế, khu vực được triển khai khá phổ biến trong giai đoạn này, phản ánh xu hướng hội nhập quốc tế và yêu cầu hài hòa tiêu chuẩn trong bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội và hội nhập sâu rộng.

Các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng tiêu chuẩn

Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025 có sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau. Bên cạnh cơ quan quản lý nhà nước, ngày càng có nhiều hơn sự tham gia của các đơn vị sự nghiệp trực thuộc Bộ như các viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo,  đội ngũ chuyên gia gồm các nhà nghiên cứu, giảng viên, các doanh nghiệp, hiệp hội nghề…đã tham gia tích cực vào quá trình xây dựng tiêu chuẩn.

Sự tham gia của nhiều chủ thể góp phần bảo đảm tính khoa học, tính thực tiễn và tính khả thi của các tiêu chuẩn được xây dựng. Đồng thời, việc huy động nguồn lực xã hội và chuyên gia trong hoạt động tiêu chuẩn hóa cũng cho thấy xu hướng mở rộng, đa dạng hóa chủ thể tham gia, phù hợp với đặc điểm của lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy việc phối hợp giữa các chủ thể trong quá trình xây dựng tiêu chuẩn đòi hỏi sự điều phối chặt chẽ của cơ quan chủ trì xây dựng tiêu chuẩn để bảo đảm tiến độ, chất lượng và sự thống nhất của nội dung tiêu chuẩn.

Một số kết quả đạt được giai đoạn 2016-2025

Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025 đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Hệ thống tiêu chuẩn từng bước được mở rộng về phạm vi điều chỉnh, góp phần chuẩn hóa hoạt động chuyên môn, nâng cao chất lượng dịch vụ và hỗ trợ công tác quản lý nhà nước trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ.

Một điểm nổi bật trong giai đoạn này là xu hướng hình thành các nhóm, bộ tiêu chuẩn theo lĩnh vực hoặc theo chuỗi hoạt động, đặc biệt trong các lĩnh vực có yêu cầu cao về kỹ thuật và an toàn. Ví dụ như hệ thống các tiêu chuẩn về du lịch mạo hiểm; hệ thống tiêu chuẩn về điện ảnh, hệ thống các tiêu chuẩn tại trung tâm thể thao cùng với hệ thống tiêu chuẩn về bảo tồn di sản. ..

Bên cạnh đó, việc tăng cường áp dụng tiêu chuẩn quốc tế trong xây dựng tiêu chuẩn quốc gia đã góp phần nâng cao tính tương thích và hội nhập của hệ thống tiêu chuẩn.

Hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2016–2025 đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần từng bước hình thành và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn phục vụ công tác quản lý nhà nước, nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn và hỗ trợ sự phát triển của các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Thực tiễn triển khai cho thấy hệ thống tiêu chuẩn ngày càng được mở rộng về phạm vi điều chỉnh, đa dạng về lĩnh vực, phương thức xây dựng và từng bước tiếp cận với tiêu chuẩn quốc tế, khu vực.  Đặc biệt, trong bối cảnh phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được mở rộng sau quá trình sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy, tiếp nhận thêm các lĩnh vực như xuất bản, in, phát hành, báo chí và truyền hình, yêu cầu hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia càng trở nên rõ nét.

Thông qua việc đánh giá thực trạng hoạt động xây dựng tiêu chuẩn quốc gia trong giai đoạn 2016–2025, tham luận đã làm rõ những đặc điểm và xu hướng nổi bật của công tác tiêu chuẩn hóa trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch, đồng thời chỉ ra những vấn đề đặt ra từ thực tiễn triển khai. Những vấn đề này không chỉ liên quan đến quy mô xây dựng tiêu chuẩn, nguồn nhân lực tham gia, yêu cầu bảo đảm chất lượng và tính hệ thống của tiêu chuẩn, mà còn phản ánh những thách thức chung trong công tác quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực có tính xã hội, dịch vụ và liên ngành cao.

Những kết quả đạt được trong giai đoạn 2016–2025 là cơ sở quan trọng để tiếp tục xem xét, đánh giá và định hướng hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch trong giai đoạn tiếp theo.

Nguyễn Lan Hương