Trong bối cảnh thế giới đối mặt đồng thời với toàn cầu hóa, đô thị hóa nhanh và biến đổi khí hậu, các quốc gia được kêu gọi nhìn văn hóa như một trụ cột độc lập của phát triển bền vững, thay vì chỉ coi văn hóa là hoạt động phục vụ đời sống tinh thần.

Tại Diễn đàn Sáng tạo Châu Á 2025, thông điệp được nhấn mạnh xuyên suốt nhiều phiên thảo luận là: văn hóa không còn đứng bên lề các chiến lược phát triển, mà đang trở thành nguồn lực chiến lược – một “vốn liếng” mềm có khả năng tạo ra giá trị kinh tế, tăng sức chống chịu xã hội và định vị bản sắc trong cạnh tranh toàn cầu. Trong bối cảnh thế giới đối mặt đồng thời với toàn cầu hóa, đô thị hóa nhanh và biến đổi khí hậu, các quốc gia được kêu gọi nhìn văn hóa như một trụ cột độc lập của phát triển bền vững, thay vì chỉ coi văn hóa là hoạt động phục vụ đời sống tinh thần.

Châu Á như “phòng thí nghiệm” của các mô hình phát triển mới

Nhiều diễn giả quốc tế và khu vực cho rằng châu Á đang nổi lên như một “phòng thí nghiệm” cho các mô hình phát triển mới, nơi di sản, bản sắc và sáng tạo được tích hợp trực tiếp vào chính sách đô thị, du lịch, công nghiệp văn hóa và đổi mới xã hội. Nếu châu Âu có lợi thế về hệ thống thiết chế lâu đời, thì châu Á lại sở hữu tốc độ chuyển đổi nhanh và một thị trường trẻ, giúp các ý tưởng sáng tạo có cơ hội “thử – sai – tối ưu” ở quy mô lớn.

Tại diễn đàn, các nội dung như đô thị sáng tạo, đưa văn hóa vào quy hoạch, mô hình gắn nghệ thuật – di sản – du lịch, hay cơ hội hợp tác khu vực được đặt lên bàn thảo luận với góc nhìn thực tiễn: làm thế nào để văn hóa vừa giữ vai trò “neo bản sắc”, vừa trở thành động lực cho tăng trưởng xanh, bao trùm.

Trong phát biểu khai mạc, bà Nguyễn Phương Hòa – Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) – nhận định những biến đổi mạnh mẽ của thời đại đang đặt ra yêu cầu tái cấu trúc chính sách phát triển. Theo bà, khi rủi ro khí hậu gia tăng, áp lực đô thị hóa và cạnh tranh chuỗi giá trị diễn ra gay gắt, các quốc gia, trong đó có Việt Nam, cần khẳng định văn hóa như một nguồn lực chiến lược để tạo sức bật dài hạn, đồng thời tăng khả năng gắn kết xã hội.

Việt Nam trên bản đồ thành phố sáng tạo UNESCO

Điểm nhấn đáng chú ý của diễn đàn là câu chuyện Việt Nam – một quốc gia giàu di sản và đang tăng tốc trong tiến trình xây dựng hệ sinh thái sáng tạo. Việt Nam hiện có bốn thành phố gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO: Hà Nội (thiết kế), Hội An (thủ công và nghệ thuật dân gian), Đà Lạt (âm nhạc) và TP Hồ Chí Minh (điện ảnh). Các danh hiệu không chỉ là sự ghi nhận quốc tế, mà còn là “cam kết hành động” để địa phương xây dựng chính sách nuôi dưỡng cộng đồng sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa và nâng chất lượng sống đô thị.

Cùng với bốn “điểm sáng” đã được UNESCO ghi danh, nhiều địa phương đang nổi lên như các cực sáng tạo mới. Từ Lào Cai, Lai Châu đến Ninh Bình, Khánh Hòa, những mô hình dựa trên di sản, nghề thủ công, nghệ thuật biểu diễn, lễ hội, du lịch trải nghiệm… đang góp phần hình thành một bản đồ đổi mới sáng tạo mang màu sắc văn hóa. Câu chuyện được đặt ra không chỉ là “được ghi danh”, mà là cách quản trị để danh hiệu chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thực sự: tạo việc làm, kích hoạt doanh nghiệp sáng tạo, nâng giá trị điểm đến và thúc đẩy phát triển bao trùm.

Tại diễn đàn, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương – Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam – nhấn mạnh văn hóa là nơi kết tinh bản sắc, năng lực cố kết và sáng tạo của cộng đồng. Theo bà, văn hóa cần được nhìn nhận như một trụ cột độc lập trong các chiến lược toàn cầu về công nghiệp văn hóa, đồng thời là “hạ tầng mềm” giúp xã hội tăng sức chống chịu trước biến động.

Chính sách tạo lực đẩy: văn hóa trở thành trụ cột phát triển

Trên phương diện chính sách, Việt Nam đang đẩy nhanh mô hình phát triển bám rễ vào lợi thế văn hóa. Nổi bật là Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025–2035 đã được Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng ban hành quyết định phê duyệt giai đoạn I của chương trình (2025–2030), đặt nền tảng huy động nguồn lực và chuẩn hóa các mục tiêu đầu tư. Cùng với đó là Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045 – định hướng mở rộng thị trường, phát triển nhân lực, đổi mới quản trị và gia tăng đóng góp của công nghiệp văn hóa trong cơ cấu kinh tế.

Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục cho thấy quyết tâm đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của tiến trình phát triển nhanh và bền vững. Khi văn hóa được xác lập là “động lực nội sinh”, câu chuyện không còn là tổ chức thêm sự kiện, mà là hoàn thiện thể chế, cơ chế khuyến khích sáng tạo, thị trường văn hóa – nghệ thuật, và hệ sinh thái hỗ trợ các chủ thể sáng tạo từ cộng đồng đến doanh nghiệp.

Trong cách tiếp cận mới, đầu tư cho văn hóa không chỉ tính bằng ngân sách, mà còn bằng không gian sáng tạo, dữ liệu và công nghệ, hạ tầng cho nghệ thuật công cộng, giáo dục thẩm mỹ, và các mô hình hợp tác công – tư – cộng đồng. Đây cũng là bối cảnh để nhiều địa phương nhìn lại tài nguyên văn hóa như một “mỏ” giá trị, nếu được khai thác có trách nhiệm sẽ tạo tăng trưởng xanh, giảm phụ thuộc vào mô hình “tăng trưởng nóng” dựa vào tài nguyên hữu hạn.

Từ quy hoạch sáng tạo đến liên kết di sản – du lịch

Một trong những chủ đề gây chú ý tại diễn đàn là quy hoạch sáng tạo: đưa văn hóa vào kế hoạch phát triển đô thị và du lịch ngay từ khâu thiết kế. Các chuyên gia cho rằng quy hoạch sáng tạo giúp tránh tình trạng “làm văn hóa theo phong trào”, đồng thời tạo cơ sở phân bổ nguồn lực hiệu quả: xác định các khu vực ưu tiên cho không gian sáng tạo, bảo vệ cảnh quan di sản, phát triển hệ thống sự kiện quanh năm và kết nối chuỗi giá trị địa phương.

Ở Việt Nam, kinh nghiệm từ các đô thị du lịch giàu di sản như Hội An, Huế hay các điểm đến thiên nhiên – văn hóa cho thấy: khi di sản được bảo tồn tốt và được kể bằng ngôn ngữ sáng tạo, điểm đến có thể kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu và giảm tính mùa vụ. Nhiều mô hình mới đang đi theo hướng tích hợp: trình diễn nghệ thuật gắn với không gian di sản, sản phẩm thủ công – thiết kế trở thành quà tặng văn hóa, du lịch trải nghiệm giúp du khách tham gia vào quy trình sáng tạo cùng nghệ nhân.

Tại diễn đàn, các phiên thảo luận cũng nhấn mạnh vai trò của công nghệ và truyền thông số trong “dân chủ hóa” tiếp cận văn hóa. Không gian số giúp các sản phẩm sáng tạo tiếp cận thị trường quốc tế nhanh hơn, đồng thời mở ra kênh giáo dục di sản cho giới trẻ. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ: điểm quyết định vẫn là nội dung, sự tôn trọng tính xác thực và năng lực quản trị để tránh thương mại hóa cực đoan làm xói mòn giá trị văn hóa.

Bên cạnh các thảo luận học thuật, sự kiện còn giới thiệu video về các thành phố sáng tạo của Việt Nam và mang đến những tiết mục biểu diễn nghệ thuật như “Cánh đồng di sản” cùng các màn múa rối truyền thống. Cách “kể chuyện” bằng nghệ thuật và trải nghiệm trực tiếp được xem là chìa khóa để khơi gợi cảm hứng sáng tạo và kết nối công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Hình thành mạng lưới sáng tạo châu Á: hợp tác để đi xa

Diễn đàn quy tụ các diễn giả đến từ Vương quốc Anh, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đông Nam Á và Việt Nam. Sự đa dạng này giúp đối thoại không chỉ dừng ở việc chia sẻ mô hình, mà còn mở ra khả năng hợp tác theo dự án – từ trao đổi chuyên gia, đồng sản xuất chương trình nghệ thuật, cho tới xây dựng bộ công cụ chính sách cho thành phố sáng tạo.

Về phía Việt Nam, bà Nguyễn Phương Hòa bày tỏ kỳ vọng diễn đàn sẽ trở thành sự kiện thường niên, góp phần hình thành mạng lưới sáng tạo châu Á và hỗ trợ các sáng kiến thí điểm ở cấp địa phương, đặc biệt trong các thành phố sáng tạo UNESCO. Nếu được duy trì ổn định, diễn đàn có thể trở thành “đầu mối” tri thức, giúp địa phương tiếp cận kinh nghiệm quốc tế về quản trị không gian sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa và đo lường tác động của văn hóa đối với phát triển bền vững.

Trong một thế giới cạnh tranh ngày càng dựa trên bản sắc và năng lực sáng tạo, văn hóa – khi được đặt đúng vị trí – có thể trở thành “nguồn lực kép”: vừa nâng sức mạnh mềm quốc gia, vừa tạo giá trị kinh tế thực. Diễn đàn Sáng tạo Châu Á 2025, vì thế, không chỉ là nơi gặp gỡ của giới chuyên môn, mà còn là lời nhắc rằng phát triển bền vững cần một nền tảng sâu hơn các chỉ số kinh tế: nền tảng của ký ức, bản sắc và năng lực sáng tạo của con người.

T.L.H