Tại đây, các giá trị tạo hình, kỹ thuật thủ công, tư duy thẩm mỹ và lối sống cộng đồng hòa quyện, hình thành nên một hệ sinh thái văn hóa đặc thù. Khi gắn kết với hoạt động du lịch, làng nghề trở thành nơi giao thoa sinh động giữa mỹ thuật và sinh kế, giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế, giữa truyền thống và sáng tạo đương đại.

Về phương diện lý luận, làng nghề thủ công là không gian kết tinh của di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Các sản phẩm thủ công – từ gốm, sơn mài, dệt lụa, thêu, mộc, kim hoàn, đúc đồng đến mây tre đan – không chỉ là hàng hóa, mà còn là tác phẩm mỹ thuật mang dấu ấn thẩm mỹ, biểu tượng và tri thức kỹ thuật được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trong mỗi hoa văn, bố cục, màu sắc, chất liệu đều ẩn chứa quan niệm về cái đẹp, về mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên, về tín ngưỡng và trật tự xã hội. Do đó, làng nghề không đơn thuần là đơn vị sản xuất, mà là không gian sáng tạo nghệ thuật gắn với đời sống cộng đồng.

Trong cấu trúc du lịch văn hóa, làng nghề thủ công có vai trò đặc biệt bởi khả năng cung cấp trải nghiệm trực quan, tương tác và giàu tính giáo dục. Du khách đến làng nghề không chỉ quan sát sản phẩm hoàn thiện, mà còn được chứng kiến và tham gia vào quá trình sáng tác: từ lựa chọn nguyên liệu, tạo hình, trang trí đến hoàn thiện và sử dụng. Quá trình “học bằng nhìn” và “học bằng làm” này giúp chuyển tải các giá trị mỹ thuật và kỹ thuật truyền thống một cách sinh động, đồng thời tạo ra trải nghiệm cá nhân hóa, khác biệt so với các hình thức tham quan tĩnh. Làng nghề vì thế trở thành điểm đến hấp dẫn trong các tuyến du lịch trải nghiệm, du lịch sáng tạo và du lịch cộng đồng.

Ở góc độ mỹ thuật, làng nghề là nơi bảo lưu và phát triển các hệ hình tạo hình truyền thống. Những mô típ trang trí, kỹ thuật xử lý chất liệu, cách phối màu, bố cục hình khối trong sản phẩm thủ công phản ánh bản sắc thẩm mỹ vùng miền và dân tộc. Khi được đặt trong bối cảnh du lịch, các giá trị này không chỉ được trưng bày, mà còn được diễn giải, kể chuyện và tái tạo trong mối quan hệ với công chúng rộng rãi. Nhiều làng nghề đã xây dựng không gian trưng bày, bảo tàng nghề, phòng triển lãm, nơi giới thiệu lịch sử, kỹ thuật và giá trị nghệ thuật của sản phẩm, qua đó nâng cao vị thế mỹ thuật của nghề thủ công trong đời sống đương đại.

Từ góc độ kinh tế – xã hội, làng nghề thủ công gắn với du lịch đóng vai trò quan trọng trong tạo sinh kế và phát triển bền vững cho cộng đồng. Du lịch mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ tham quan, trải nghiệm, lưu trú, ẩm thực và mua sắm. Đối với nhiều địa phương, du lịch làng nghề đã trở thành động lực để duy trì nghề truyền thống, thu hút lao động trẻ quay trở lại quê hương, khôi phục không gian sản xuất và sinh hoạt văn hóa. Sự kết hợp giữa sản xuất thủ công và dịch vụ du lịch giúp đa dạng hóa nguồn thu, giảm phụ thuộc vào một ngành nghề đơn lẻ, đồng thời tăng khả năng thích ứng của cộng đồng trong bối cảnh kinh tế thị trường.

Sự giao thoa giữa mỹ thuật và sinh kế trong làng nghề thể hiện rõ ở quá trình sáng tạo sản phẩm phục vụ du lịch. Nhu cầu của du khách về quà lưu niệm, đồ trang trí, sản phẩm thiết kế đã thúc đẩy các nghệ nhân và nhà thiết kế cùng hợp tác, làm mới mẫu mã, kết hợp mô típ truyền thống với ngôn ngữ tạo hình hiện đại. Quá trình này không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, mà còn mở rộng không gian sáng tạo cho mỹ thuật truyền thống, giúp các kỹ thuật và biểu tượng cổ được tiếp tục “sống” trong đời sống đương đại. Khi được định hướng đúng, sự đổi mới này có thể góp phần nâng cao giá trị thẩm mỹ, gia tăng tính cạnh tranh và khẳng định bản sắc của sản phẩm làng nghề trên thị trường du lịch.

Tuy nhiên, sự phát triển du lịch cũng đặt ra những thách thức đối với làng nghề. Nguy cơ thương mại hóa đơn giản, sản xuất hàng loạt, làm suy giảm chất lượng nghệ thuật và tính độc bản của sản phẩm là vấn đề cần được lưu ý. Khi chạy theo thị hiếu ngắn hạn, các mô típ và kỹ thuật truyền thống có thể bị giản lược, mất đi chiều sâu biểu tượng và giá trị thẩm mỹ. Bên cạnh đó, áp lực từ lượng khách lớn có thể làm biến đổi không gian sinh hoạt, môi trường và cấu trúc xã hội của làng nghề, ảnh hưởng đến tính bền vững của di sản văn hóa.

Do đó, việc phát triển du lịch làng nghề cần dựa trên cách tiếp cận bền vững, lấy bảo tồn và phát huy giá trị mỹ thuật làm nền tảng, đồng thời bảo đảm sinh kế lâu dài cho cộng đồng. Về mặt chính sách, cần có quy hoạch không gian, cơ chế hỗ trợ bảo tồn kỹ thuật truyền thống, đào tạo thế hệ nghệ nhân trẻ và khuyến khích hợp tác giữa nghệ nhân với nhà thiết kế, nhà quản lý du lịch. Về mặt tổ chức, cần xây dựng các sản phẩm du lịch có chiều sâu, kết hợp tham quan, trải nghiệm, giáo dục và sáng tạo, thay vì chỉ dừng ở hoạt động mua bán.

Trong bối cảnh Việt Nam, với hệ thống làng nghề phong phú và đa dạng, từ Bắc vào Nam, tiềm năng phát triển du lịch làng nghề gắn với mỹ thuật là rất lớn. Các làng gốm, làng lụa, làng sơn mài, làng chạm khắc, làng đúc đồng, làng mây tre đan… đều có thể trở thành những trung tâm trải nghiệm văn hóa – nghệ thuật, nơi du khách không chỉ tiếp cận sản phẩm, mà còn hiểu về lịch sử, kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và đời sống cộng đồng. Khi được tổ chức theo mô hình “bảo tàng sống” và “không gian sáng tạo cộng đồng”, làng nghề sẽ vừa là nơi bảo tồn di sản, vừa là động lực phát triển kinh tế du lịch bền vững.

Tóm lại, làng nghề thủ công là không gian đặc biệt nơi mỹ thuật và sinh kế du lịch gặp gỡ và tương tác. Tại đây, các giá trị tạo hình truyền thống không chỉ được bảo lưu như di sản, mà còn được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển, gắn với đời sống kinh tế và trải nghiệm của du khách. Khi được định hướng trên cơ sở khoa học, tôn trọng bản sắc và lấy cộng đồng làm trung tâm, sự giao thoa giữa mỹ thuật và sinh kế trong làng nghề sẽ góp phần tạo nên mô hình du lịch văn hóa bền vững, vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa thúc đẩy sáng tạo và nâng cao chất lượng sống cho người dân địa phương.

Kim Dung