Tuy nhiên, so với các loại hình di sản khác như kiến trúc, lễ hội hay ẩm thực, mỹ thuật dân gian vẫn chưa được khai thác tương xứng trong hoạt động du lịch, cả về quy mô, chiều sâu nội dung lẫn tính hệ thống. 

Có thể khẳng định rằng, mỹ thuật dân gian chính là một “kho báu” văn hóa – nghệ thuật còn nhiều tiềm năng, nếu được nhận diện, bảo tồn và phát huy một cách khoa học và sáng tạo, sẽ góp phần quan trọng vào việc đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng trải nghiệm và xây dựng thương hiệu điểm đến bền vững.

Về phương diện khái niệm, mỹ thuật dân gian bao gồm các hình thức tạo hình, trang trí và biểu đạt thẩm mỹ hình thành trong đời sống cộng đồng, gắn với tín ngưỡng, phong tục, sinh hoạt và lao động sản xuất, như tranh dân gian, điêu khắc dân gian, mỹ thuật trang trí kiến trúc, hoa văn trên đồ dùng, trang phục, đồ thờ, cũng như các sản phẩm thủ công truyền thống. Những giá trị này phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và quan niệm về cái đẹp của người dân, được tích lũy, truyền dạy và sáng tạo qua nhiều thế hệ. Mỹ thuật dân gian vì thế không chỉ là sản phẩm nghệ thuật, mà còn là “ký ức thị giác” và “ngôn ngữ biểu tượng” của văn hóa dân tộc.

Trong cấu trúc tài nguyên du lịch, mỹ thuật dân gian có khả năng đảm nhiệm nhiều vai trò khác nhau. Trước hết, đó là nguồn tư liệu trực quan để kể câu chuyện lịch sử – văn hóa của vùng đất và cộng đồng. Các bức tranh dân gian, phù điêu, tượng thờ, hoa văn trang trí trên đình, chùa, nhà cổ hay đồ dùng sinh hoạt đều chứa đựng những lớp nghĩa biểu tượng về tín ngưỡng, vũ trụ quan, đạo đức và đời sống xã hội. Khi được diễn giải một cách khoa học và hấp dẫn, những giá trị này có thể trở thành nội dung cốt lõi của các tuyến du lịch văn hóa, bảo tàng, trung tâm diễn giải di sản và các chương trình giáo dục trải nghiệm.

Thứ hai, mỹ thuật dân gian là nguồn lực quan trọng để xây dựng bản sắc thị giác và thương hiệu điểm đến. Hình ảnh, màu sắc, mô típ trang trí truyền thống có thể được chuyển hóa thành hệ thống nhận diện trong thiết kế không gian công cộng, biển hiệu, ấn phẩm quảng bá, sản phẩm lưu niệm và truyền thông số. Việc sử dụng nhất quán các yếu tố tạo hình dân gian trong kiến trúc, cảnh quan và thiết kế dịch vụ không chỉ tạo nên sự khác biệt, mà còn giúp du khách cảm nhận rõ nét “tinh thần nơi chốn”, qua đó tăng cường khả năng ghi nhớ và gắn kết cảm xúc với điểm đến.

Thứ ba, mỹ thuật dân gian có tiềm năng lớn trong phát triển du lịch trải nghiệm và du lịch sáng tạo. Thay vì chỉ trưng bày và thuyết minh, các hoạt động trải nghiệm như vẽ tranh dân gian, in mộc bản, nặn tượng, trang trí hoa văn, làm đồ thủ công, hay tham gia các workshop cùng nghệ nhân cho phép du khách trực tiếp tiếp cận kỹ thuật, chất liệu và tư duy thẩm mỹ truyền thống. Quá trình “học bằng làm” này không chỉ giúp hiểu sâu giá trị nghệ thuật, mà còn tạo ra trải nghiệm cá nhân hóa, tương tác và giàu cảm xúc – những yếu tố cốt lõi của du lịch đương đại.

Từ góc độ kinh tế – xã hội, việc khai thác mỹ thuật dân gian trong du lịch góp phần hình thành chuỗi giá trị của các ngành công nghiệp văn hóa. Các sản phẩm tranh, tượng, đồ trang trí, thời trang, thiết kế nội thất, quà lưu niệm lấy cảm hứng từ mô típ dân gian không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của du khách, mà còn tạo sinh kế cho nghệ nhân và cộng đồng địa phương. Khi được tổ chức theo mô hình làng nghề du lịch, trung tâm sáng tạo hay không gian trải nghiệm, mỹ thuật dân gian vừa được bảo tồn trong thực hành sống, vừa được tiếp tục sáng tạo, thích ứng với thị trường và thị hiếu đương đại.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, việc khai thác mỹ thuật dân gian trong du lịch hiện nay còn nhiều hạn chế. Ở nhiều nơi, các giá trị tạo hình truyền thống mới chỉ được sử dụng ở mức độ trang trí bề mặt, thiếu chiều sâu diễn giải và chưa gắn kết chặt chẽ với câu chuyện văn hóa. Các sản phẩm lưu niệm mang mô típ dân gian часто bị sao chép, giản lược hoặc thương mại hóa thô thiển, làm suy giảm giá trị thẩm mỹ và tính xác thực. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt nguồn nhân lực có kiến thức liên ngành giữa mỹ thuật, văn hóa và du lịch, cũng như hạn chế về đầu tư cho trưng bày, truyền thông và thiết kế trải nghiệm, khiến tiềm năng của mỹ thuật dân gian chưa được phát huy đầy đủ.

Để biến mỹ thuật dân gian từ “kho báu tiềm ẩn” thành nguồn lực thực sự cho du lịch, cần một cách tiếp cận khoa học và hệ thống. Trước hết, cần đẩy mạnh nghiên cứu, sưu tầm, số hóa và phân loại các giá trị mỹ thuật dân gian, làm cơ sở cho công tác bảo tồn, trưng bày và diễn giải. Trên nền tảng đó, xây dựng các kịch bản kể chuyện (storytelling) và thiết kế trải nghiệm, trong đó mỗi mô típ, hình ảnh, tác phẩm được đặt trong bối cảnh lịch sử – văn hóa cụ thể, giúp du khách hiểu và cảm thụ trọn vẹn ý nghĩa.

Thứ hai, cần tích hợp mỹ thuật dân gian vào chiến lược phát triển sản phẩm và thương hiệu du lịch. Điều này bao gồm việc đưa các yếu tố tạo hình truyền thống vào quy hoạch không gian, kiến trúc, thiết kế nội thất, sản phẩm lưu niệm và hoạt động truyền thông, bảo đảm tính nhất quán, thẩm mỹ và tôn trọng giá trị gốc. Sự kết hợp giữa truyền thống và thiết kế đương đại, nếu được thực hiện có chọn lọc và sáng tạo, sẽ giúp mỹ thuật dân gian vừa giữ được bản sắc, vừa phù hợp với thị hiếu và nhu cầu của du khách hiện đại.

Thứ ba, cần phát huy vai trò của cộng đồng và nghệ nhân như chủ thể sáng tạo và truyền dạy. Việc xây dựng các mô hình du lịch cộng đồng gắn với làng nghề, không gian sáng tạo, bảo tàng sống, workshop và chương trình giáo dục di sản sẽ tạo điều kiện để mỹ thuật dân gian được bảo tồn trong thực hành, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế – xã hội bền vững. Sự tham gia tích cực của cộng đồng không chỉ bảo đảm tính xác thực, mà còn góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản.

Trong bối cảnh Việt Nam, với kho tàng tranh dân gian, điêu khắc, mỹ thuật trang trí và thủ công phong phú, tiềm năng khai thác mỹ thuật dân gian cho du lịch là rất lớn. Việc chuyển hóa các giá trị này thành sản phẩm trải nghiệm, không gian trưng bày, sự kiện văn hóa và thiết kế sáng tạo sẽ góp phần đa dạng hóa loại hình du lịch văn hóa, nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh của điểm đến. Đồng thời, đây cũng là con đường quan trọng để đưa di sản mỹ thuật dân gian vào đời sống đương đại, gắn kết bảo tồn với phát triển và giáo dục với kinh tế.

Tóm lại, mỹ thuật dân gian là một kho báu văn hóa – nghệ thuật giàu tiềm năng cho phát triển du lịch, song đến nay vẫn chưa được khai thác tương xứng về chiều sâu và giá trị. Khi được tiếp cận trên cơ sở khoa học, gắn với chiến lược phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo, mỹ thuật dân gian không chỉ góp phần làm giàu sản phẩm và trải nghiệm du lịch, mà còn trở thành nguồn lực quan trọng trong việc xây dựng bản sắc, thương hiệu và sức mạnh mềm văn hóa của điểm đến trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Kim Dung