Du lịch không chỉ được nhìn nhận như một ngành kinh tế tạo nguồn thu và việc làm, mà còn là lĩnh vực có tác động sâu rộng đến môi trường, xã hội và văn hóa. Trong tổng thể đó, văn hóa ngày càng được khẳng định như một trụ cột nền tảng, giữ vai trò “dẫn đường” cho quá trình phát triển du lịch theo hướng bền vững, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn di sản và nâng cao chất lượng sống của cộng đồng.

Về mặt lý luận, phát triển du lịch bền vững được hiểu là quá trình phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại của du khách và cộng đồng, đồng thời bảo đảm khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai, trên cơ sở cân bằng ba trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường. Trong cấu trúc này, văn hóa không chỉ là một thành tố của trụ cột xã hội, mà còn là nguồn lực xuyên suốt, chi phối cách thức khai thác tài nguyên, tổ chức sản phẩm, định hình hành vi của du khách và cộng đồng. Văn hóa bao hàm hệ giá trị, chuẩn mực, tri thức bản địa, lối sống và bản sắc, qua đó định hướng phương thức ứng xử của con người đối với thiên nhiên, di sản và không gian sống.

Trong du lịch, văn hóa trước hết là tài nguyên cốt lõi tạo nên sự khác biệt và sức hấp dẫn của điểm đến. Di sản vật thể, phi vật thể, nghệ thuật, lễ hội, phong tục tập quán, ẩm thực, kiến trúc và lối sống cộng đồng là những yếu tố hình thành bản sắc, giúp mỗi vùng đất có “câu chuyện” riêng trong bản đồ du lịch thế giới. Khi được khai thác một cách tôn trọng và sáng tạo, các giá trị văn hóa không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn góp phần củng cố niềm tự hào, tăng cường sự gắn kết xã hội và thúc đẩy bảo tồn di sản. Ngược lại, nếu phát triển du lịch thiếu nền tảng văn hóa, chạy theo lợi ích ngắn hạn, nguy cơ thương mại hóa thô thiển, đồng nhất hóa không gian và làm suy giảm giá trị di sản là khó tránh khỏi, đi ngược lại mục tiêu bền vững.

Văn hóa dẫn đường cho du lịch bền vững trước hết thể hiện ở vai trò định hướng trong quy hoạch và phát triển điểm đến. Quy hoạch dựa trên giá trị văn hóa giúp xác định rõ những không gian cần bảo vệ nghiêm ngặt, những khu vực có thể khai thác có kiểm soát và những vùng có khả năng phát triển các sản phẩm du lịch sáng tạo. Cách tiếp cận này bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, tránh tình trạng phá vỡ cảnh quan, xâm hại di tích hay làm biến dạng không gian văn hóa truyền thống. Đồng thời, việc đặt văn hóa làm nền tảng còn giúp hình thành các tuyến, cụm và sản phẩm du lịch có chiều sâu, gắn với câu chuyện lịch sử, nghệ thuật và đời sống cộng đồng.

Ở cấp độ sản phẩm, văn hóa định hình nội dung và chất lượng trải nghiệm du lịch. Các sản phẩm du lịch dựa trên di sản, nghệ thuật, lễ hội, làng nghề, ẩm thực, hay lối sống bản địa không chỉ thỏa mãn nhu cầu tham quan, mà còn mang lại cơ hội học hỏi, tương tác và cảm thụ giá trị tinh thần. Khi du khách được tham gia vào các hoạt động văn hóa một cách có ý thức, họ không chỉ là người tiêu dùng, mà còn trở thành đối tác trong việc bảo tồn và phát huy di sản. Điều này góp phần hình thành các mô hình du lịch có trách nhiệm, trong đó hành vi của du khách được định hướng bởi sự tôn trọng văn hóa và môi trường địa phương.

Từ góc độ xã hội, văn hóa giữ vai trò trung tâm trong việc bảo đảm sự tham gia và hưởng lợi của cộng đồng – một nguyên tắc cốt lõi của du lịch bền vững. Cộng đồng địa phương không chỉ là đối tượng chịu tác động của du lịch, mà còn là chủ thể sáng tạo, bảo tồn và truyền tải các giá trị văn hóa. Khi văn hóa được đặt ở vị trí dẫn đường, các mô hình du lịch sẽ ưu tiên phát huy tri thức bản địa, kỹ năng truyền thống và các hình thức sinh kế gắn với di sản. Sự tham gia của cộng đồng trong thiết kế và vận hành sản phẩm du lịch không chỉ giúp bảo đảm tính chân thực của trải nghiệm, mà còn tạo nguồn thu ổn định, nâng cao năng lực và củng cố bản sắc văn hóa, qua đó tăng cường tính bền vững về mặt xã hội.

Ở tầm vĩ mô, văn hóa còn là nền tảng của sức mạnh mềm và thương hiệu quốc gia trong du lịch. Hình ảnh điểm đến được định hình không chỉ bởi cảnh quan, mà còn bởi câu chuyện văn hóa, phong cách sống và hệ giá trị mà quốc gia, địa phương đại diện. Khi du lịch phát triển dựa trên bản sắc văn hóa, thương hiệu điểm đến sẽ có chiều sâu và tính bền vững, khó bị thay thế trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu. Ngược lại, những mô hình phát triển thiếu căn cứ văn hóa dễ rơi vào tình trạng “na ná nhau”, phụ thuộc vào các yếu tố vật chất ngắn hạn và dễ tổn thương trước biến động thị trường.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và khủng hoảng môi trường, vai trò dẫn đường của văn hóa còn thể hiện ở hệ giá trị và tri thức truyền thống về mối quan hệ hài hòa giữa con người và tự nhiên. Nhiều cộng đồng sở hữu những tập quán, nghi lễ, luật tục và kinh nghiệm canh tác, cư trú thích ứng với môi trường, phản ánh tư duy phát triển bền vững từ lâu đời. Việc tích hợp các giá trị này vào phát triển du lịch không chỉ góp phần bảo tồn tri thức bản địa, mà còn định hướng các mô hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch nông thôn theo hướng thân thiện với môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tại Việt Nam, với bề dày lịch sử và sự đa dạng văn hóa, việc đặt văn hóa ở vị trí dẫn đường cho phát triển du lịch bền vững có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Hệ thống di sản thế giới, di tích lịch sử, lễ hội, làng nghề, nghệ thuật truyền thống và không gian văn hóa vùng miền là nền tảng để xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù, khác biệt và có chiều sâu. Thực tiễn cho thấy, những mô hình du lịch gắn với bảo tồn di sản, phát huy bản sắc cộng đồng, tôn trọng môi trường và đề cao giá trị nhân văn thường có sức sống lâu dài và nhận được sự ủng hộ của xã hội.

Tuy nhiên, để văn hóa thực sự dẫn đường cho du lịch bền vững, cần có cách tiếp cận liên ngành và đồng bộ. Về chính sách, cần tích hợp mục tiêu bảo tồn và phát huy văn hóa vào chiến lược, quy hoạch và quản lý du lịch, bảo đảm sự phối hợp giữa các lĩnh vực văn hóa, du lịch, môi trường và phát triển cộng đồng. Về nguồn nhân lực, cần đào tạo đội ngũ làm du lịch có hiểu biết sâu về văn hóa, có năng lực diễn giải và tổ chức trải nghiệm, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng và du khách về giá trị di sản. Về thực tiễn triển khai, cần khuyến khích các mô hình sáng tạo dựa trên di sản, nhưng phải đặt trong khuôn khổ bảo tồn bền vững và tôn trọng bản sắc.

Tóm lại, khi văn hóa dẫn đường, du lịch sẽ không chỉ hướng tới tăng trưởng về lượng, mà còn hướng tới phát triển về chất, về chiều sâu và về giá trị lâu dài. Văn hóa cung cấp hệ giá trị định hướng, nguồn lực sáng tạo và nền tảng bản sắc cho du lịch bền vững, giúp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa lợi ích kinh tế và trách nhiệm xã hội, giữa hiện tại và tương lai. Đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của chiến lược du lịch chính là con đường quan trọng để xây dựng một ngành du lịch phát triển bền vững, giàu bản sắc và có sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Kim Dung