Sự chuyển dịch từ cách tiếp cận “bảo tồn thuần túy” sang “bảo tồn gắn với phát huy” đã làm thay đổi căn bản tư duy khai thác di sản trong lĩnh vực du lịch. Trên cơ sở đó, quá trình chuyển hóa di sản thành sản phẩm du lịch sáng tạo trở thành một xu hướng nổi bật, phản ánh sự kết hợp giữa bảo tồn giá trị truyền thống với đổi mới sáng tạo, giữa bản sắc văn hóa với nhu cầu trải nghiệm ngày càng đa dạng của du khách.

Về phương diện lý luận, di sản văn hóa bao gồm cả di sản vật thể và phi vật thể, là kết tinh của lịch sử, tri thức, kỹ năng, tín ngưỡng, nghệ thuật và lối sống của cộng đồng. Di sản mang trong mình giá trị thẩm mỹ, lịch sử, khoa học và biểu tượng, đồng thời tạo nên bản sắc riêng của từng địa phương, dân tộc. Trong khi đó, sản phẩm du lịch là tổng hợp các yếu tố hữu hình và vô hình được tổ chức thành chuỗi trải nghiệm nhằm thỏa mãn nhu cầu tham quan, học hỏi, giải trí và cảm thụ của du khách. Khi di sản được đưa vào không gian du lịch, nó không còn tồn tại như một “đối tượng tĩnh”, mà trở thành thành tố trung tâm của trải nghiệm, được diễn giải, tái hiện và sáng tạo lại dưới nhiều hình thức khác nhau.

Du lịch sáng tạo nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm, tương tác và đồng sáng tạo. Theo cách tiếp cận này, du khách không chỉ quan sát di sản, mà còn tham gia vào các hoạt động gắn với tri thức bản địa, nghệ thuật, nghề thủ công, ẩm thực, lễ hội, hay đời sống cộng đồng. Chính quá trình tham gia đó giúp di sản được “kích hoạt”, chuyển từ trạng thái trưng bày sang trạng thái sống động, từ ký ức quá khứ sang nguồn cảm hứng cho sáng tạo đương đại. Như vậy, con đường từ di sản đến sản phẩm du lịch sáng tạo là quá trình tái cấu trúc giá trị, trong đó di sản được diễn giải bằng ngôn ngữ mới, phù hợp với thị hiếu và nhu cầu của xã hội hiện đại.

Trên thế giới, nhiều mô hình phát triển du lịch đã cho thấy hiệu quả của việc chuyển hóa di sản thành sản phẩm sáng tạo. Các khu phố cổ, nhà máy cũ, bến cảng lịch sử được cải tạo thành không gian nghệ thuật, trung tâm thiết kế, bảo tàng trải nghiệm và điểm đến văn hóa; các lễ hội truyền thống được làm mới bằng hình thức trình diễn đương đại, ánh sáng, âm nhạc và công nghệ số; các làng nghề thủ công trở thành “xưởng mở”, nơi du khách tham gia học tập, sáng tạo và giao lưu với nghệ nhân. Trong các mô hình này, di sản không bị “đóng khung” trong bảo tàng, mà được đặt trong dòng chảy của đời sống sáng tạo, tạo ra giá trị gia tăng cả về kinh tế lẫn văn hóa.

Từ góc độ thiết kế sản phẩm, việc chuyển hóa di sản thành sản phẩm du lịch sáng tạo đòi hỏi một chuỗi các hoạt động mang tính liên ngành. Trước hết là nghiên cứu, nhận diện và diễn giải giá trị di sản, làm rõ các lớp nghĩa lịch sử, nghệ thuật, biểu tượng và xã hội. Trên cơ sở đó, các nhà thiết kế trải nghiệm, nghệ sĩ, nhà quản lý du lịch và cộng đồng địa phương cùng tham gia xây dựng kịch bản, không gian, hoạt động và dịch vụ, nhằm chuyển tải các giá trị đó thành trải nghiệm trực quan, tương tác và có chiều sâu. Công nghệ số, truyền thông đa phương tiện và các phương thức trưng bày hiện đại đóng vai trò quan trọng trong việc kể câu chuyện di sản, tạo nên những hình thức tiếp cận mới như bảo tàng số, tour thực tế ảo, trình diễn ánh sáng, diễn giải đa ngôn ngữ.

Một yếu tố then chốt trong quá trình này là vai trò của cộng đồng – chủ thể sáng tạo và gìn giữ di sản. Khi cộng đồng tham gia trực tiếp vào việc xây dựng và vận hành sản phẩm du lịch, di sản không chỉ được bảo tồn về mặt hình thức, mà còn được duy trì trong đời sống thực hành. Các nghệ nhân, người cao tuổi, nghệ sĩ địa phương trở thành “người kể chuyện”, “người truyền nghề” và “đồng sáng tạo” cùng du khách. Sự tương tác đó không chỉ tạo nên trải nghiệm nhân văn và chân thực, mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn, củng cố bản sắc và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Từ góc độ kinh tế – xã hội, việc phát triển sản phẩm du lịch sáng tạo dựa trên di sản giúp gia tăng giá trị sử dụng của tài nguyên văn hóa, kéo dài thời gian lưu trú và đa dạng hóa mức chi tiêu của du khách. Thay vì chỉ tham quan trong thời gian ngắn, du khách có thể tham gia các lớp học thủ công, khóa trải nghiệm nghệ thuật, chương trình trình diễn, tour chuyên đề hay hoạt động sáng tạo kéo dài nhiều ngày. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả kinh tế của du lịch, mà còn tạo ra chuỗi giá trị lan tỏa sang các ngành công nghiệp văn hóa như thiết kế, mỹ thuật, biểu diễn, điện ảnh, truyền thông và giáo dục.

Trong bối cảnh Việt Nam, với hệ thống di sản phong phú và đa dạng, tiềm năng chuyển hóa di sản thành sản phẩm du lịch sáng tạo là rất lớn. Các di sản thế giới, di tích lịch sử, làng nghề, lễ hội, nghệ thuật dân gian và không gian đô thị truyền thống đều có khả năng trở thành nền tảng cho các sản phẩm trải nghiệm sáng tạo. Thực tiễn cho thấy, nhiều địa phương đã bước đầu triển khai các mô hình như không gian biểu diễn di sản kết hợp trình diễn đương đại, tour trải nghiệm làng nghề, bảo tàng tương tác, phố đi bộ gắn với nghệ thuật công cộng, lễ hội văn hóa – sáng tạo. Những mô hình này góp phần làm mới hình ảnh điểm đến, thu hút phân khúc du khách trẻ, có trình độ và nhu cầu trải nghiệm cao.

Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa di sản thành sản phẩm du lịch sáng tạo cũng đặt ra những thách thức đáng kể. Nguy cơ thương mại hóa quá mức, làm giản lược hoặc sai lệch giá trị văn hóa gốc; xung đột giữa bảo tồn và khai thác; hạn chế về nguồn nhân lực sáng tạo và quản trị; cũng như thiếu đồng bộ trong quy hoạch và cơ chế phối hợp liên ngành là những vấn đề cần được nhận diện và xử lý. Do đó, phát triển du lịch sáng tạo dựa trên di sản đòi hỏi cách tiếp cận khoa học, lấy bảo tồn bền vững và tôn trọng giá trị nguyên gốc làm nền tảng, đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo có kiểm soát.

Về mặt chính sách, cần xây dựng khung chiến lược tích hợp giữa bảo tồn di sản, phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch, trong đó coi sáng tạo là động lực trung tâm. Về mặt thực tiễn, cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực liên ngành, kết nối các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng, nhằm hình thành hệ sinh thái sáng tạo dựa trên di sản. Việc ứng dụng công nghệ số, phát triển các nền tảng truyền thông và thúc đẩy hợp tác quốc tế cũng là những giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm du lịch sáng tạo.

Tóm lại, con đường từ di sản đến sản phẩm du lịch sáng tạo là quá trình chuyển hóa giá trị, trong đó di sản được tái diễn giải, làm sống lại và phát huy trong không gian trải nghiệm đương đại. Đây không chỉ là hướng đi nhằm đa dạng hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch, mà còn là phương thức quan trọng để bảo tồn di sản một cách năng động, gắn với đời sống xã hội và thị trường sáng tạo. Khi được triển khai trên cơ sở khoa học, tôn trọng bản sắc và lấy cộng đồng làm trung tâm, du lịch sáng tạo dựa trên di sản sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển bền vững, góp phần khẳng định vị thế văn hóa của mỗi quốc gia trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Kim Dung