Từ những chuyến du hành của các học giả thời cổ đại, các nghệ sĩ thời Phục hưng cho đến các dòng du khách toàn cầu ngày nay, du lịch luôn mang trong mình chiều kích thẩm mỹ – một hành trình cảm thụ, chiêm nghiệm và đối thoại với vẻ đẹp của thiên nhiên, văn hóa và con người. Trong bối cảnh hiện đại, khi đời sống vật chất ngày càng được nâng cao, du lịch ngày càng khẳng định vai trò như một không gian đặc thù để con người khám phá, trải nghiệm và kiến tạo giá trị thẩm mỹ, qua đó góp phần bồi đắp đời sống tinh thần và hình thành thị hiếu văn hóa.

Về mặt lý luận, cái đẹp trong du lịch có thể được tiếp cận như một phạm trù thẩm mỹ mang tính tổng hợp, bao gồm vẻ đẹp của cảnh quan tự nhiên, của di sản kiến trúc – nghệ thuật, của lối sống, phong tục, lễ hội và cả những giá trị tinh thần, cảm xúc mà điểm đến gợi mở cho du khách. Khác với cái đẹp thuần túy trong nghệ thuật tạo hình hay văn học, cái đẹp trong du lịch là cái đẹp của trải nghiệm tổng thể, được cảm nhận thông qua nhiều giác quan và trong mối quan hệ tương tác giữa chủ thể (du khách) với không gian, thời gian và cộng đồng bản địa. Do đó, hành trình du lịch không chỉ là sự dịch chuyển về mặt không gian, mà còn là quá trình mở rộng nhận thức thẩm mỹ và làm phong phú thế giới nội tâm của con người.

Thiên nhiên là lớp nền đầu tiên và căn bản của cái đẹp trong du lịch. Cảnh quan núi non, sông biển, rừng nguyên sinh, cao nguyên, sa mạc hay các hệ sinh thái đặc thù đều mang trong mình những giá trị thẩm mỹ độc đáo, gắn với quy luật hài hòa của hình khối, màu sắc, ánh sáng và nhịp điệu tự nhiên. Đối với nhiều du khách, việc chiêm ngưỡng bình minh trên biển, hoàng hôn trên núi, hay sự biến đổi của thiên nhiên theo mùa không chỉ mang lại khoái cảm thị giác, mà còn tạo nên những rung động tinh thần sâu sắc, góp phần khơi dậy cảm xúc về sự bao la, kỳ vĩ và mong manh của thế giới tự nhiên. Chính từ sự cảm thụ đó, du lịch sinh thái và du lịch gắn với bảo tồn thiên nhiên ngày càng được coi trọng như một hình thức kết hợp giữa trải nghiệm thẩm mỹ và giáo dục môi trường.

Bên cạnh thiên nhiên, di sản văn hóa – nghệ thuật là không gian quan trọng để du khách khám phá cái đẹp mang tính lịch sử và sáng tạo của con người. Các công trình kiến trúc, điêu khắc, hội họa, âm nhạc, múa, sân khấu truyền thống, lễ hội và phong tục tập quán đều là những kết tinh của tư duy thẩm mỹ qua nhiều thế hệ. Khi tiếp cận các giá trị này trong bối cảnh du lịch, du khách không chỉ “xem” hay “nghe”, mà còn tham gia vào quá trình diễn giải, đối chiếu và cảm thụ, từ đó hình thành những hiểu biết sâu sắc hơn về bản sắc văn hóa của từng vùng đất. Bảo tàng, di tích, không gian trình diễn nghệ thuật và các làng nghề truyền thống vì thế trở thành những “trạm dừng thẩm mỹ” trên hành trình du lịch, nơi cái đẹp được kể lại thông qua hiện vật, câu chuyện và trải nghiệm sống.

Trong xã hội đương đại, khái niệm cái đẹp trong du lịch ngày càng được mở rộng, không chỉ giới hạn ở các giá trị cổ điển hay truyền thống, mà còn bao hàm các hình thức biểu đạt sáng tạo mới. Nghệ thuật đương đại, thiết kế đô thị, nghệ thuật công cộng, không gian sáng tạo, lễ hội đường phố và các sự kiện văn hóa – nghệ thuật quy mô lớn đã góp phần làm phong phú diện mạo thẩm mỹ của các điểm đến. Những đô thị được định vị như “thành phố sáng tạo”, “thành phố nghệ thuật” không chỉ thu hút du khách bởi các công trình biểu tượng, mà còn bởi bầu không khí văn hóa năng động, khả năng gợi mở cảm hứng và đối thoại giữa truyền thống với hiện đại. Trong bối cảnh đó, du lịch trở thành cầu nối giữa công nghiệp văn hóa và thị trường trải nghiệm, nơi cái đẹp được sản xuất, lan tỏa và tiêu dùng theo những cách thức mới.

Từ góc độ tâm lý – xã hội, hành trình khám phá cái đẹp thông qua du lịch còn mang ý nghĩa phục hồi và cân bằng tinh thần. Sự tách khỏi không gian sinh hoạt thường nhật, việc tiếp xúc với những cảnh quan và giá trị văn hóa mới lạ giúp con người giải tỏa căng thẳng, tái tạo năng lượng và mở rộng tầm nhìn. Những trải nghiệm thẩm mỹ tích cực trong du lịch có khả năng khơi dậy cảm xúc lạc quan, nuôi dưỡng trí tưởng tượng và làm giàu đời sống tinh thần, qua đó góp phần nâng cao chất lượng sống. Chính vì vậy, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa du lịch, cảm thụ cái đẹp và sức khỏe tinh thần, coi đây là một trong những giá trị xã hội quan trọng của hoạt động du lịch.

Ở tầm phát triển bền vững, việc định hướng du lịch như một hành trình khám phá cái đẹp cũng đặt ra yêu cầu về bảo tồn và phát huy giá trị thẩm mỹ của môi trường tự nhiên và văn hóa. Nếu cái đẹp bị khai thác theo logic ngắn hạn, chạy theo thị hiếu nhất thời hoặc thương mại hóa quá mức, nguy cơ xuống cấp cảnh quan, mai một di sản và đồng nhất hóa không gian là điều khó tránh khỏi. Ngược lại, nếu cái đẹp được nhìn nhận như một giá trị cốt lõi cần gìn giữ và nuôi dưỡng, du lịch sẽ trở thành động lực thúc đẩy bảo tồn, phục hồi và sáng tạo, góp phần duy trì sự đa dạng văn hóa và sinh thái. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa quản lý nhà nước, cộng đồng địa phương, giới chuyên môn và doanh nghiệp trong việc quy hoạch, thiết kế sản phẩm và tổ chức trải nghiệm.

Trong bối cảnh Việt Nam, với sự đa dạng về cảnh quan thiên nhiên, chiều sâu lịch sử – văn hóa và kho tàng nghệ thuật phong phú, du lịch có tiềm năng lớn để trở thành hành trình khám phá cái đẹp mang tính đặc thù. Từ vẻ đẹp hùng vĩ của núi rừng, duyên dáng của biển đảo, trầm mặc của di tích lịch sử, đến sự tinh tế của nghệ thuật truyền thống và sức sống của văn hóa đương đại, mỗi vùng đất đều sở hữu những giá trị thẩm mỹ riêng, có khả năng tạo nên bản sắc điểm đến. Việc phát triển các sản phẩm du lịch gắn với trải nghiệm nghệ thuật, di sản, lễ hội, làng nghề và không gian sáng tạo không chỉ góp phần đa dạng hóa thị trường, mà còn giúp nâng cao vị thế văn hóa của du lịch trong chiến lược phát triển quốc gia.

Tóm lại, du lịch không chỉ là hoạt động kinh tế hay giải trí, mà còn là một hành trình thẩm mỹ, nơi con người khám phá, cảm thụ và tái định nghĩa cái đẹp trong mối quan hệ với thiên nhiên, văn hóa và xã hội. Hành trình đó góp phần mở rộng tri thức, bồi đắp cảm xúc, nuôi dưỡng sáng tạo và củng cố bản sắc cá nhân cũng như cộng đồng. Khi được định hướng và tổ chức một cách khoa học, du lịch sẽ thực sự trở thành không gian đối thoại giữa con người với cái đẹp, giữa quá khứ với hiện tại, giữa truyền thống với sáng tạo, qua đó đóng góp tích cực cho sự phát triển bền vững của văn hóa và xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Kim Dung