Không còn bị giới hạn trong khuôn khổ của sân khấu kịch truyền thống, hội họa, điêu khắc hay âm nhạc thuần túy, nghệ thuật trình diễn hình thành như một không gian tổng hợp, nơi cơ thể, thời gian, không gian, âm thanh, hình ảnh và công nghệ cùng tham gia cấu thành tác phẩm. Chính trong môi trường này, sự giao thoa giữa các loại hình nghệ thuật trở thành đặc trưng cốt lõi, tạo nên những ngôn ngữ biểu đạt mới mẻ, linh hoạt và giàu khả năng phản ánh đời sống đương đại.

Về bản chất, nghệ thuật trình diễn lấy hành động sống của con người làm trung tâm. Cơ thể nghệ sĩ không chỉ là công cụ biểu đạt, mà trở thành chất liệu nghệ thuật, mang theo ký ức, cảm xúc, trải nghiệm và thông điệp xã hội. Trong quá trình trình diễn, các yếu tố của múa, sân khấu, âm nhạc, mỹ thuật, điện ảnh, sắp đặt, thậm chí là văn học và triết học, được kết hợp trong một cấu trúc mở, nơi ranh giới giữa các loại hình bị xóa nhòa. Một tác phẩm trình diễn có thể đồng thời là một vũ khúc, một hành vi thị giác, một cấu trúc âm thanh, một không gian sắp đặt và một diễn ngôn khái niệm.

Sự giao thoa loại hình trong nghệ thuật trình diễn phản ánh nhu cầu biểu đạt những vấn đề phức tạp của đời sống hiện đại – những vấn đề không thể diễn đạt trọn vẹn bằng một ngôn ngữ nghệ thuật đơn lẻ. Các chủ đề về thân phận con người, ký ức chiến tranh, đô thị hóa, giới, bản sắc, môi trường, bạo lực, di cư, toàn cầu hóa… thường đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương tiện: hình ảnh động của điện ảnh, nhịp điệu và cảm xúc của âm nhạc, ngôn ngữ hình thể của múa, tính biểu trưng của sân khấu, cấu trúc không gian của sắp đặt. Nghệ thuật trình diễn, với tư cách là một hình thức liên ngành, cho phép tích hợp các yếu tố ấy trong một chỉnh thể, tạo nên trải nghiệm đa giác quan và đa tầng ý nghĩa.

Trong bối cảnh quốc tế, nghệ thuật trình diễn phát triển song hành với các trào lưu hậu hiện đại và nghệ thuật khái niệm, nơi ý tưởng và quá trình được coi trọng không kém, thậm chí hơn, sản phẩm vật chất. Tác phẩm không còn tồn tại vĩnh viễn như một bức tranh hay pho tượng, mà thường mang tính nhất thời, gắn với khoảnh khắc, không gian và sự hiện diện của người xem. Điều này làm thay đổi quan niệm truyền thống về tác phẩm nghệ thuật, đồng thời mở rộng vai trò của công chúng: từ người quan sát thụ động trở thành người tham gia, người đồng kiến tạo trải nghiệm.

Tại Việt Nam, nghệ thuật trình diễn bắt đầu xuất hiện từ những năm 1990, gắn với sự hình thành của mỹ thuật đương đại và quá trình hội nhập quốc tế. Các nghệ sĩ đã sử dụng cơ thể, âm nhạc, hình ảnh, vật thể đời sống, không gian công cộng và công nghệ để xây dựng những tác phẩm phản ánh ký ức lịch sử, biến đổi xã hội, xung đột giữa truyền thống và hiện đại, giữa cá nhân và cộng đồng. Sự kết hợp giữa trình diễn với múa đương đại, sắp đặt, video art, âm nhạc thể nghiệm đã tạo nên những hình thức biểu đạt mới, làm phong phú diện mạo nghệ thuật biểu diễn và thị giác trong nước.

Một xu hướng nổi bật hiện nay là sự gắn kết giữa nghệ thuật trình diễn và công nghệ. Video, trình chiếu đa phương tiện, thực tế ảo, tương tác số cho phép mở rộng không gian trình diễn, tạo nên những cấu trúc thời gian – không gian linh hoạt, nơi ranh giới giữa sân khấu, phòng triển lãm và không gian mạng bị xóa mờ. Sự giao thoa này không chỉ làm phong phú ngôn ngữ biểu đạt, mà còn đặt nghệ thuật trình diễn vào mối quan hệ chặt chẽ với đời sống công nghệ của xã hội đương đại.

Tuy nhiên, sự giao thoa loại hình cũng đặt ra những thách thức về tiếp nhận và phê bình. Do tính liên ngành, khái niệm và thể nghiệm, nghệ thuật trình diễn đòi hỏi công chúng có nền tảng thẩm mỹ và khả năng tiếp cận mở. Đồng thời, công tác lý luận – phê bình cần được phát triển theo hướng liên ngành, kết hợp mỹ học, sân khấu học, nghiên cứu văn hóa, truyền thông và công nghệ, nhằm xây dựng hệ khung phân tích phù hợp với đặc thù của loại hình này.

Có thể khẳng định, nghệ thuật trình diễn là không gian tiêu biểu cho sự giao thoa các loại hình trong nghệ thuật đương đại. Thông qua việc tích hợp cơ thể, âm thanh, hình ảnh, không gian và công nghệ, nghệ thuật trình diễn không chỉ mở rộng ngôn ngữ biểu đạt, mà còn phản ánh sâu sắc những biến động của đời sống xã hội và tư duy thẩm mỹ trong thời đại toàn cầu hóa. Chính sự giao thoa ấy đã làm nên sức sống, tính linh hoạt và tiềm năng sáng tạo to lớn của nghệ thuật trình diễn trong bức tranh chung của nghệ thuật thế kỷ XXI.

Kim Dung