Mỗi loại hình mang một hệ thống ngôn ngữ nghệ thuật riêng, từ kịch bản, âm nhạc, vũ đạo, diễn xuất, hóa trang đến cấu trúc sân khấu và phương thức giao tiếp với công chúng, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và đời sống tinh thần của cộng đồng trong từng giai đoạn lịch sử. Trong bối cảnh xã hội đương đại và hội nhập quốc tế, việc bảo tồn và phát huy giá trị của tuồng, chèo, cải lương không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ di sản, mà còn là yêu cầu phát triển bền vững của nghệ thuật sân khấu dân tộc.

Về phương diện bảo tồn, tuồng, chèo, cải lương đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự biến đổi mạnh mẽ của đời sống xã hội, sự cạnh tranh của các loại hình giải trí hiện đại và truyền thông số, cùng với sự thay đổi thị hiếu của công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ, khiến không gian biểu diễn và lực lượng người xem của sân khấu truyền thống ngày càng thu hẹp. Bên cạnh đó, đội ngũ nghệ sĩ kế cận, nhất là những diễn viên, nhạc công tinh thông kỹ thuật cổ truyền, đang thiếu hụt; nhiều làn điệu, vai diễn, ngón nghề, phương pháp dàn dựng có nguy cơ mai một nếu không được truyền dạy bài bản và thực hành thường xuyên.

Bảo tồn tuồng, chèo, cải lương vì vậy không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ văn bản kịch bản, ghi âm, ghi hình hay trưng bày trong bảo tàng, mà phải gắn với việc duy trì môi trường diễn xướng sống. Các nhà hát, đoàn nghệ thuật, không gian biểu diễn truyền thống cần được đầu tư để duy trì hoạt động thường xuyên, tạo điều kiện cho nghệ sĩ thực hành nghề và công chúng tiếp cận di sản trong trạng thái “đang sống”. Công tác sưu tầm, hệ thống hóa, tư liệu hóa các làn điệu, vai diễn, phong cách biểu diễn của các nghệ nhân, nghệ sĩ lão thành cần được thực hiện một cách khoa học, kết hợp với đào tạo, truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Phát huy giá trị của tuồng, chèo, cải lương trong đời sống đương đại đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới. Một hướng đi quan trọng là làm mới nội dung và cách tiếp cận, thông qua việc xây dựng kịch bản mới hoặc cải biên tích cổ để phản ánh những vấn đề của xã hội hiện đại như gia đình, đạo đức, đô thị hóa, môi trường, thân phận con người trong bối cảnh biến đổi. Khi những câu chuyện thời đại được kể bằng ngôn ngữ sân khấu truyền thống, các loại hình này vừa giữ được hình thức đặc trưng, vừa tạo được sự gần gũi và đồng cảm với công chúng hôm nay.

Về hình thức, việc ứng dụng công nghệ sân khấu hiện đại – ánh sáng, âm thanh, mỹ thuật sân khấu, thiết kế không gian – có thể góp phần nâng cao hiệu quả thị giác và cảm xúc, giúp tác phẩm hấp dẫn hơn đối với người xem, đặc biệt là khán giả trẻ. Tuy nhiên, việc đổi mới cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng hệ thống ước lệ, biểu trưng và mỹ học đặc thù của từng loại hình, tránh làm mất đi “hồn cốt” và tính cách điệu vốn là bản sắc của tuồng, chèo, cải lương.

Một hướng phát huy quan trọng khác là gắn sân khấu truyền thống với giáo dục và du lịch văn hóa. Việc đưa tuồng, chèo, cải lương vào trường học thông qua các chương trình trải nghiệm, biểu diễn minh họa, câu lạc bộ nghệ thuật; tổ chức biểu diễn định kỳ tại các khu di tích, trung tâm văn hóa, điểm du lịch; xây dựng sản phẩm biểu diễn ngắn, linh hoạt, phù hợp với nhiều đối tượng công chúng sẽ góp phần mở rộng không gian tiếp nhận và hình thành thế hệ khán giả mới. Đồng thời, các nền tảng số, truyền hình, mạng xã hội có thể được khai thác để quảng bá, giới thiệu trích đoạn, chương trình hậu trường, tư liệu nghệ thuật, qua đó tăng cường khả năng tiếp cận của công chúng trong và ngoài nước.

Ở tầm chiến lược, bảo tồn và phát huy tuồng, chèo, cải lương cần được đặt trong tổng thể chính sách phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa. Việc đầu tư cho đào tạo nghệ sĩ, đạo diễn, nhạc công; hỗ trợ sáng tác kịch bản mới; xây dựng cơ chế đặt hàng, dàn dựng tác phẩm chất lượng cao; thúc đẩy hợp tác quốc tế và giao lưu biểu diễn sẽ tạo điều kiện để các loại hình sân khấu truyền thống không chỉ tồn tại, mà còn phát triển năng động trong môi trường đương đại.

Có thể khẳng định, tuồng, chèo, cải lương là những di sản nghệ thuật quý giá, phản ánh chiều sâu văn hóa và bản sắc dân tộc Việt Nam. Khi được bảo tồn bằng các phương thức khoa học và phát huy bằng tư duy sáng tạo, gắn với đời sống xã hội, giáo dục và du lịch, các loại hình sân khấu này sẽ tiếp tục khẳng định sức sống bền bỉ, trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại trong dòng chảy văn hóa Việt Nam.

Kim Dung