Trong bối cảnh xã hội đương đại và hội nhập quốc tế, sân khấu truyền thống đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới và sáng tạo để thích ứng với sự thay đổi của thị hiếu công chúng, môi trường truyền thông và không gian biểu diễn, đồng thời vẫn bảo tồn được bản sắc và giá trị cốt lõi.

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là sự thu hẹp của công chúng sân khấu truyền thống, đặc biệt là khán giả trẻ. Nhịp sống đô thị nhanh, sự phát triển của các loại hình giải trí hiện đại và truyền thông số khiến sân khấu truyền thống khó cạnh tranh về mức độ hấp dẫn và khả năng tiếp cận. Bên cạnh đó, ngôn ngữ ước lệ, cấu trúc kịch bản, nhịp điệu biểu diễn và hệ thống ký hiệu sân khấu cổ truyền, nếu không được giải thích và chuyển tải phù hợp, dễ tạo cảm giác xa lạ đối với người xem hiện đại.

Trong bối cảnh đó, đổi mới và sáng tạo trở thành yêu cầu tất yếu, song không thể hiểu là sự thay thế hay phá bỏ truyền thống. Đổi mới cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng hệ thống giá trị cốt lõi của từng loại hình, bao gồm cấu trúc kịch bản, âm nhạc, vũ đạo, ngôn ngữ diễn xuất, trang phục, hóa trang và mỹ học sân khấu. Sự sáng tạo cần hướng tới việc làm rõ, làm sâu và làm mới những giá trị ấy trong mối quan hệ với đời sống đương đại, thay vì giản lược hay lai tạp một cách hời hợt.

Một hướng đổi mới quan trọng là cập nhật đề tài và cách tiếp cận nội dung. Bên cạnh các tích truyện cổ điển, sân khấu truyền thống có thể khai thác những vấn đề của xã hội hiện đại như đạo đức, gia đình, đô thị hóa, môi trường, thân phận con người trong bối cảnh chuyển đổi, thông qua việc xây dựng kịch bản mới hoặc cải biên tích cũ với góc nhìn đương đại. Khi những vấn đề thời sự được diễn đạt bằng ngôn ngữ sân khấu truyền thống, tác phẩm vừa giữ được hình thức quen thuộc, vừa tạo sự gần gũi về nội dung đối với công chúng hôm nay.

Về hình thức biểu diễn, việc ứng dụng công nghệ sân khấu hiện đại – ánh sáng, âm thanh, hình ảnh, thiết kế không gian – có thể góp phần tăng cường hiệu quả thị giác và cảm xúc, đồng thời hỗ trợ việc truyền tải nội dung. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cần được cân nhắc để không làm mất đi tính ước lệ, tinh thần biểu trưng và vẻ đẹp thủ công vốn là đặc trưng của sân khấu truyền thống. Sự kết hợp hài hòa giữa công nghệ và ngôn ngữ cổ truyền sẽ giúp tác phẩm vừa mang hơi thở thời đại, vừa giữ được “hồn cốt” nghệ thuật.

Đào tạo và bồi dưỡng nghệ sĩ trẻ cũng là yếu tố then chốt trong quá trình đổi mới. Thế hệ nghệ sĩ kế cận cần được trang bị không chỉ kỹ năng biểu diễn truyền thống, mà còn kiến thức về mỹ học đương đại, công nghệ sân khấu, phương pháp dàn dựng hiện đại và khả năng làm việc trong môi trường liên ngành. Sự kết hợp giữa nghệ sĩ truyền thống và các đạo diễn, biên kịch, nhà thiết kế trẻ sẽ tạo ra những cách tiếp cận mới, làm phong phú đời sống sáng tạo của sân khấu.

Bên cạnh đó, đổi mới phương thức tổ chức biểu diễn và tiếp cận công chúng là một yêu cầu quan trọng. Việc đưa sân khấu truyền thống vào trường học, không gian công cộng, khu du lịch, nền tảng số; tổ chức các chương trình trải nghiệm, tọa đàm, giao lưu nghệ sĩ – khán giả; xây dựng sản phẩm biểu diễn ngắn, linh hoạt, phù hợp với nhiều đối tượng công chúng sẽ góp phần mở rộng không gian tiếp nhận và tạo dựng thế hệ khán giả mới.

Có thể khẳng định, đổi mới và sáng tạo là con đường tất yếu để sân khấu truyền thống tiếp tục tồn tại và phát triển trong đời sống đương đại. Khi được thực hiện trên nền tảng hiểu biết sâu sắc về di sản, kết hợp với tư duy nghệ thuật hiện đại và chiến lược tiếp cận công chúng hiệu quả, quá trình đổi mới không chỉ giúp sân khấu truyền thống vượt qua những thách thức của thời đại, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ và khả năng thích ứng của các loại hình nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Kim Dung