Không chỉ dừng ở việc đánh giá tác phẩm, phê bình còn góp phần định hướng thẩm mỹ, hình thành diễn ngôn, xây dựng chuẩn mực giá trị và thúc đẩy sự phát triển của nền mỹ thuật trong từng giai đoạn lịch sử. Trong bối cảnh nghệ thuật đương đại ngày càng đa dạng về loại hình, ngôn ngữ và tư duy, vai trò của phê bình mỹ thuật càng trở nên quan trọng trong việc tạo lập sự đối thoại, kết nối và hiểu biết giữa các chủ thể của đời sống nghệ thuật.

Trước hết, phê bình mỹ thuật có chức năng nhận diện và luận giải giá trị của tác phẩm. Thông qua việc phân tích hình thức, nội dung, bối cảnh sáng tác, ngôn ngữ tạo hình và tư tưởng nghệ thuật, nhà phê bình giúp làm rõ cấu trúc và ý nghĩa của tác phẩm, từ đó hỗ trợ công chúng tiếp cận và hiểu sâu hơn những thông điệp mà nghệ sĩ gửi gắm. Đối với các loại hình nghệ thuật hiện đại và đương đại, nơi ngôn ngữ biểu đạt mang tính khái niệm, trừu tượng hoặc liên ngành, vai trò “giải mã” của phê bình càng trở nên thiết yếu, góp phần thu hẹp khoảng cách nhận thức giữa nghệ sĩ và người xem.

Phê bình mỹ thuật đồng thời giữ vai trò định hướng và điều tiết đời sống nghệ thuật. Thông qua việc đánh giá, so sánh, chỉ ra những thành tựu và hạn chế, phê bình góp phần hình thành hệ giá trị, tạo cơ sở cho việc thừa nhận, tôn vinh hoặc điều chỉnh các xu hướng sáng tác. Trong lịch sử mỹ thuật, nhiều trào lưu, phong cách và tên tuổi nghệ sĩ được khẳng định không chỉ bằng tác phẩm, mà còn nhờ sự đồng hành của các nhà phê bình, lý luận. Ở chiều ngược lại, phê bình khoa học và trung thực cũng có khả năng cảnh báo những biểu hiện lệch lạc, sao chép, chạy theo thị hiếu nhất thời, qua đó góp phần giữ gìn chất lượng học thuật và tính sáng tạo của đời sống nghệ thuật.

Một chức năng quan trọng khác của phê bình mỹ thuật là kết nối nghệ thuật với công chúng. Thông qua bài viết, tọa đàm, thuyết minh triển lãm, sách nghiên cứu, phê bình giúp chuyển tải tri thức chuyên môn sang ngôn ngữ dễ tiếp cận hơn, tạo điều kiện để công chúng hình thành năng lực thưởng thức và tư duy phản biện. Khi công chúng được trang bị nền tảng hiểu biết, họ không chỉ tiếp nhận nghệ thuật một cách thụ động, mà còn có khả năng đối thoại, đặt câu hỏi và tham gia tích cực vào đời sống văn hóa – nghệ thuật.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, phê bình mỹ thuật còn đảm nhiệm vai trò mở rộng không gian diễn ngôn. Các nền tảng trực tuyến, tạp chí điện tử, mạng xã hội, blog chuyên ngành tạo điều kiện cho phê bình lan tỏa nhanh chóng, đa dạng hóa tiếng nói và hình thức thể hiện. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu về chất lượng học thuật, tính khách quan và trách nhiệm xã hội của người làm phê bình, nhằm tránh tình trạng cảm tính, quảng bá đơn thuần hoặc thiếu căn cứ khoa học.

Đối với Việt Nam, phê bình mỹ thuật đã có truyền thống gắn bó với quá trình hình thành và phát triển của mỹ thuật hiện đại, đặc biệt từ thời kỳ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đến nay. Các thế hệ nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình đã góp phần xây dựng nền tảng học thuật, hệ thống hóa lịch sử nghệ thuật, đồng thời đồng hành cùng các trào lưu sáng tác trong từng giai đoạn. Trong bối cảnh nghệ thuật đương đại phát triển mạnh mẽ với nhiều hình thức mới như sắp đặt, trình diễn, video art, nghệ thuật khái niệm, yêu cầu đặt ra là phê bình cần tiếp tục đổi mới phương pháp, cập nhật lý thuyết, tăng cường tính liên ngành để theo kịp sự vận động của thực tiễn sáng tạo.

Có thể khẳng định, phê bình mỹ thuật không chỉ là hoạt động “bình luận” bên lề, mà là một cấu phần hữu cơ của hệ sinh thái nghệ thuật. Thông qua chức năng luận giải, định hướng, kết nối và đối thoại, phê bình góp phần nâng cao chất lượng đời sống nghệ thuật, bồi dưỡng công chúng, hỗ trợ nghệ sĩ và xây dựng nền tảng học thuật cho sự phát triển bền vững của mỹ thuật. Khi được thực hiện với tinh thần khoa học, khách quan và trách nhiệm, phê bình mỹ thuật sẽ tiếp tục là động lực quan trọng thúc đẩy sáng tạo, khẳng định giá trị và vị thế của nghệ thuật trong đời sống văn hóa đương đại.

Kim Dung