Với đặc tính mềm mại, trong suốt, giàu khả năng biểu đạt sắc độ và cảm xúc, lụa đã trở thành chất liệu gắn liền với vẻ đẹp tinh tế, trữ tình và chiều sâu nội tâm trong hội họa Việt Nam. Trong bối cảnh đương đại, tranh lụa vừa kế thừa những giá trị truyền thống, vừa không ngừng được cách tân về đề tài, ngôn ngữ và tư duy biểu đạt.

Về phương diện lịch sử, tranh lụa Việt Nam phát triển mạnh mẽ từ những năm 1930, gắn với thế hệ họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Các họa sĩ như Nguyễn Phan Chánh, Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Tô Ngọc Vân… đã tiếp thu kỹ thuật hội họa phương Tây, đồng thời khai thác chất liệu lụa – vốn quen thuộc trong văn hóa Á Đông – để xây dựng một ngôn ngữ tạo hình mới. Những tác phẩm lụa thời kỳ này thường mang đề tài đời sống nông thôn, sinh hoạt phụ nữ, phong cảnh, chân dung, với bố cục giản dị, màu sắc nhẹ, đường nét mềm, tạo nên một không gian trữ tình, đậm chất Á Đông nhưng vẫn mang tinh thần hiện đại.

Giá trị truyền thống của tranh lụa không chỉ nằm ở kỹ thuật xử lý chất liệu, mà còn ở hệ mỹ cảm tinh tế, coi trọng nhịp điệu đường nét, sắc độ chuyển nhẹ, sự hài hòa giữa hình và nền, giữa khoảng trống và mảng đặc. Lụa, với khả năng thấm màu và tạo độ loang tự nhiên, cho phép họa sĩ diễn tả những trạng thái cảm xúc sâu lắng, những không gian mơ hồ, giàu chất thơ. Chính đặc tính này đã giúp tranh lụa Việt Nam hình thành phong cách riêng, khác biệt với lụa Trung Hoa hay Nhật Bản, thể hiện rõ bản sắc văn hóa và tâm hồn Việt.

Bước vào giai đoạn đương đại, tranh lụa tiếp tục được nhiều nghệ sĩ khai thác, song không còn giới hạn trong khuôn khổ đề tài và phong cách truyền thống. Xu hướng cách tân thể hiện ở việc mở rộng đề tài sang đời sống đô thị, thân phận con người hiện đại, ký ức cá nhân, các vấn đề xã hội và môi trường. Về ngôn ngữ tạo hình, nhiều họa sĩ đã đưa yếu tố trừu tượng, biểu hiện, cấu trúc hình học, thậm chí tư duy khái niệm vào tranh lụa, làm phong phú khả năng biểu đạt của chất liệu vốn được coi là “dịu dàng” và “cổ điển”.

Sự cách tân còn thể hiện ở kỹ thuật và xử lý vật liệu. Ngoài phương pháp nhuộm màu truyền thống, các nghệ sĩ thử nghiệm in, vẽ chồng lớp, kết hợp lụa với giấy, sơn, kim loại, hoặc đưa lụa vào không gian sắp đặt, trình bày đa chiều. Những thử nghiệm này mở rộng biên độ không gian của tranh lụa, đưa chất liệu từ mặt phẳng hai chiều sang môi trường nghệ thuật đa phương tiện, qua đó tạo nên những trải nghiệm thị giác mới cho người xem.

Tuy nhiên, cách tân không đồng nghĩa với việc tách rời cội nguồn. Thách thức đặt ra đối với tranh lụa Việt Nam hiện nay là làm thế nào để vừa giữ được tinh thần thẩm mỹ truyền thống – sự tinh tế, tiết chế, chiều sâu cảm xúc – vừa đáp ứng nhu cầu biểu đạt của đời sống đương đại. Việc đào tạo bài bản về kỹ thuật lụa, nghiên cứu lịch sử và mỹ học phương Đông, đồng thời khuyến khích sáng tạo cá nhân, là điều kiện cần thiết để tranh lụa tiếp tục phát triển bền vững.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, tranh lụa Việt Nam có lợi thế riêng nhờ tính độc đáo của chất liệu và phong cách. Khi được giới thiệu trong các triển lãm, biennale và không gian nghệ thuật quốc tế, những tác phẩm lụa mang đậm bản sắc Á Đông nhưng được thể hiện bằng ngôn ngữ đương đại có khả năng tạo ấn tượng mạnh, góp phần khẳng định vị thế của mỹ thuật Việt Nam trên bản đồ nghệ thuật thế giới.

Có thể khẳng định, tranh lụa Việt Nam là một dòng chảy liên tục giữa truyền thống và cách tân. Trên nền tảng kỹ thuật và mỹ cảm đã được tích lũy, các thế hệ nghệ sĩ hôm nay đang tiếp tục làm mới chất liệu này bằng tư duy sáng tạo, mở rộng đề tài và ngôn ngữ biểu đạt. Chính sự kết hợp hài hòa giữa kế thừa và đổi mới sẽ giúp tranh lụa không chỉ là di sản của quá khứ, mà còn là một loại hình nghệ thuật sống động trong đời sống đương đại và tương lai.

Kim Dung