Khác với tác phẩm trưng bày trong bảo tàng hay phòng triển lãm, điêu khắc công cộng hiện diện trực tiếp trong không gian sinh hoạt thường nhật – quảng trường, công viên, tuyến phố, khu dân cư, các công trình công cộng – và trở thành một phần hữu cơ của cảnh quan đô thị.

Trên thế giới, từ đầu thế kỷ XX, cùng với quá trình đô thị hóa và sự phát triển của quy hoạch hiện đại, điêu khắc công cộng đã được nhìn nhận như một yếu tố không thể tách rời của thiết kế đô thị. Những tác phẩm mang tính biểu tượng như tượng Nữ thần Tự do (New York), “The Thinker” của Rodin tại Paris, hay các tổ hợp điêu khắc đương đại tại các quảng trường ở London, Berlin, Seoul… không chỉ có giá trị nghệ thuật, mà còn trở thành dấu mốc nhận diện, gắn với ký ức tập thể và hình ảnh của thành phố trong tâm thức công chúng. Điêu khắc công cộng vì thế vừa mang chức năng thẩm mỹ, vừa đảm nhiệm vai trò văn hóa – xã hội và truyền thông hình ảnh đô thị.

Ở Việt Nam, điêu khắc công cộng có truyền thống lâu đời, gắn với tượng đài, phù điêu, linh vật và các hình thức trang trí kiến trúc trong đình, chùa, lăng tẩm, cung điện. Bước vào thời kỳ hiện đại, đặc biệt từ sau Đổi mới, cùng với quá trình mở rộng không gian đô thị và hình thành các khu trung tâm mới, nhu cầu về các tác phẩm điêu khắc ngoài trời, tượng đài, biểu tượng không gian công cộng ngày càng gia tăng. Nhiều công trình đã trở thành điểm nhấn thị giác và văn hóa, như tượng đài Lý Thái Tổ bên hồ Hoàn Kiếm, tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng tại Quảng Nam, các cụm tượng trang trí tại công viên, quảng trường ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Huế…

Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, vấn đề đặt ra không chỉ là số lượng công trình điêu khắc, mà còn là chất lượng nghệ thuật, sự hài hòa với không gian kiến trúc – cảnh quan và khả năng tạo dựng bản sắc. Điêu khắc công cộng hiện đại không còn dừng lại ở chức năng tưởng niệm hay trang trí, mà hướng tới việc tạo lập trải nghiệm thẩm mỹ, khơi gợi đối thoại giữa tác phẩm và người xem, giữa nghệ thuật và đời sống. Nhiều xu hướng mới như điêu khắc trừu tượng, sắp đặt ngoài trời, nghệ thuật tương tác, kết hợp ánh sáng – âm thanh – công nghệ số đang được thử nghiệm, mở rộng ngôn ngữ biểu đạt của điêu khắc trong không gian đô thị.

Một đô thị hiện đại, bền vững không thể chỉ được đo bằng chiều cao của các tòa nhà hay quy mô hạ tầng, mà còn được đánh giá qua chất lượng không gian công cộng và mức độ thẩm mỹ của cảnh quan. Trong cấu trúc đó, điêu khắc công cộng đóng vai trò như “điểm nhấn mềm”, tạo nên những khoảng dừng thị giác, những trung tâm cảm xúc, giúp con người kết nối với không gian sống một cách nhân văn hơn. Tác phẩm điêu khắc, khi được đặt đúng vị trí, đúng ngữ cảnh văn hóa và được thiết kế với tư duy tổng thể, có thể góp phần điều tiết nhịp điệu không gian, cân bằng giữa khối tích kiến trúc cứng và yếu tố thiên nhiên, giữa chức năng và cảm xúc.

Đối với Việt Nam, việc phát triển điêu khắc công cộng trong giai đoạn hiện nay cần gắn với chiến lược xây dựng bản sắc đô thị và công nghiệp văn hóa. Mỗi thành phố, mỗi vùng cần có định hướng rõ ràng về hệ thống biểu tượng không gian, trong đó điêu khắc công cộng không chỉ phản ánh lịch sử, truyền thống, mà còn thể hiện tinh thần đương đại và khát vọng phát triển. Quá trình lựa chọn tác phẩm, tác giả, chất liệu, vị trí đặt tượng cần được thực hiện trên cơ sở tư vấn chuyên môn, hội đồng nghệ thuật độc lập, bảo đảm hài hòa giữa giá trị nghệ thuật, giá trị xã hội và hiệu quả thẩm mỹ lâu dài.

Có thể khẳng định, trong bức tranh tổng thể của đô thị hiện đại, điêu khắc công cộng không chỉ là “vật trang trí” mà là một hình thức ngôn ngữ không gian, góp phần kể câu chuyện về lịch sử, văn hóa và tầm nhìn phát triển của thành phố. Khi được đầu tư đúng mức và đặt trong tư duy quy hoạch đồng bộ, điêu khắc công cộng sẽ trở thành một trong những yếu tố quan trọng tạo nên diện mạo đô thị văn minh, giàu bản sắc và có chiều sâu văn hóa.

Kim Dung